Prof. Dr. M. T. Zéhtabi (1923-1995)

Zéhtabi ömrünün sonuna qeder maarifçilik işini davam étdirdi. Bu yolda möhteşem ve inanılmaz derecede tesirli olan Altérnativ tedris ve altérnativ ünivérsitét déye bilécéyimiz métodla ders siniflerinde Türk dilini, tarixini, medeniyyetini öyrenmesi, yéniden öyretmesi (baz tulid étmek) qadağan olunmuş, her şéy saxtalaşdırılmış, bütün menevi varlığı iyrenc élan édilmiş bir milletin, şövinizm ile kirlenmiş, murdarlanmış resmi tehsil sistémine qarşı Azerbaycan üçün bir oyanış ve bir medeni ve bilinclendirme işine rehberlik étdi.
Zéhtabi, Tebriz, Dil veTarix, Türk
Şemsi tarixi 1302, 13.11.1923’de Şebister şeherinde dünyaya göz açan Mehemmed Teqi ZÉHTABİ, 5-6 yaşından beri mektebe gétme arzusunda olub. O, anasından icaze alaraq qız oğlan qarışıq mektebi olan mehelledeki ibtidai mektebine gédir. Bir müddet burda elifbanı öyrenir ve o zaman her yérde tapılan ve meşhur olan nağıl ve dastan kitablarını (Esli ve Kerem, Xavername ve s. kimi) anadilimizde axıcı ve süretli bir şekilde oxumağa başlayır.
 
Zéhtabi daha sonraki illeri béle danışır: Sonra Mirza İbrahimin mektebi ve Şebisterin Gülşen-Raz adlı ibtidai dövlet medresesine gédib Farsca öyrendikden sonra anadilimizde oxumağı tamamile unutdum. 
 
Sonralar Tebriz’de Ortamekteb ve müellimler gimnaziyası (danişserani) oxuyan zamanlar Fars dilile beraber Fransız ve Ereb dillerini de var qüvvemle öyrenmeye çalışdım. Amma, anadilimi de öyrenmek ve bu dilde de oxumaq fikrimden béle kéçmezdim. Bu durumu tebii qarşılayırdım. Bütün ictmai muhit ve dövlet organları onun eléyhine yönelmişdi ve meketeblerde Türkce danışanı cerime édirdiler.
 
1324-cü (1945) ilde Rıza Şahın diktatorluq réjimi bitdi. Azerbaycan qezéti yéniden neşr olunmağa başladı. Bu gezét ile tanışıqlıq, Zéhtabini ayrılmaz şekilde anadiline bağlar. Bu dövrde anadilini élmi cehetden öyrenmek üçün ünivérsitéte girmek istedim. Bunun üçün o zaman var olan bütün qapıları döyüp, çabaladımsa da hamısı üzüme bağlandı.
 
O hedefe çatmaq üçün o zaman şura hökümetinin terkibinde olan Bakıya gédir. Lakin orada da "Sâdık pad ganların" gösterişile ünivérsitét yérine muhakime olunaraq Sibire gönderilir. İki il sonra Sibirden Tacıkistanın paytaxtı Düşenbe şeherine gönderilir.
 
Zéhtabi bu Dönemi béle danışır: Burada öyrendim ki Sovétlér Birliyinde ünivérsitéte girmek üçün Orta mekteb diploma (attéstat) lazımdır, menim ise iki Orta mekteb diplomumdan, (danişséra ve şişi edebi firdovsi (Firdovsi liséyinin 6- cı sinifi) ), héç birisini özümle getirebilmemişdim. Bir il burada axşam mektebinde oxuyub dipolm (atéstat) aldım, onu bir mektub ile Bakı ünivérsitétine gönderdim. İki hefte sonra oradan müsbet cavab alıp, kitablarımı yığışdırıb Bakı’da oxumağa gétdim ve yataqxanaya yérleşdim.
 
Günlerin birinde yataqxana müdiri yanıma gelib adımı soruşduqdan sonra: 
 
- Seni ünivérsiténin reisi (réktoru - Akadémik. Yusif Memmedeliyév) çağırır dédi, Akadémik Yusf Memmedeliyév, adımı ve haralı olduğumu soruşduqdan sonra
- Hansı bölümde oxumaq isteyirsen? déye soruşdu.
- Azerbaycan dil ve edebiyyatı 
bölümünde-déye cavab vérdikde, reis qabağında olan diplomuma işare éderek:
- Béle yaxşı qiymetlerle niye orada oxuyursan-gel kimya bölümünde oxu, Dédi.
- Hörmetli Akadémik menim xalqımın éhtiyaci hele bunadır-déye cavab vérdim. 
- Bu sözlerimi éşiden ünivérsitét réktoru Akadémik Y. Memmedeliyév, ilan vurmuş kimi dik yérinden qalxıb geldi ve menim elimi semimi ve möhkem sıxaraq, sene müffeqiyyetler arzulayıram, dédi ve meni yola saldı.
- Béş il Baki ünivérsitétinde oxuduqdan sonra, hemin ünivérsitétin şerqşünaslıq fakültesinde Ereb dili va edebiyatını tedris étmeye başlayır ve éle o günlerden ana dili barede elde étdigi bilikleri xalqına çatdırmaq haqqında fikirleşir. Çünkü xalqının ona éhtiyaci vardı.
 
Zéhtabi bu hedefine çatmaq üçün, Ebdülkerim Qasim İraq’da idareni alan günden İraq’a sığınmaq ve Bağdad’da işlemek üçün univérsitéte müraciet édir. İki il Baki-moskova arasında gét gelden sonra 1971-ci / 1350 s / ilde Bağda’da gédib oranın ünivérsitétinde Fars dili ve qedim Türk dillerini tedris étmeye başlayır.
 
Bağdad ünivérsitétinde işlediyi iller her il Avrupaya géder. Bu seferlerinin birinde Qerbi Almaniya ve Qerbi Bérlinde yüzlerle İran Azerbaycanı’ndan olan telebe genclerle tanış olur. Bunlarla söhbet ve danışıqlarda onlar anadillerini öyrenmek istedıklerini bildirerek déyer ki, dilimizi oyrenmek isteyirik ama kitabımız yoxdur. Zehtabi béle bir kitabı yazacağına söz vérir ve telebeler de onun Almaniya'da çap édilmesini öz üzerlerine götürürler. Bu Kitabı “İran Türkcesının Serfi” adı altında yazıb onlara gönderir ve onlar onu 1355 (1976)-cı ilde Almaniya'da Çap étdirirler. Bu Kitab İslami İnqilabın evvellerinde Téhran’da ofsét şeklinde tekrar neşr édilmişdir.
 
İnqlabın qelebesinden bir hefte sonra vetene dönub xidmet étmek üçün kéçici hökümete müracet éden Zehtabi, müsbet cavab aldıqdan sonra vetene qayıdır ve Tebriz ünivérsitétinde Türk ve Ereb dillerini tedris étemeye başlayır. Otuz ilden sonra xalqının içinde olmaq onun üçün ifade édilmez bir xoşbextlik idi. Bu müddetde, Tebriz ünivérsitesinde tedris zamanı yüzlerce genc Türk qızları va oğlanları ile yaxından tanışlıq neticesinde, xalqımızın anadilini ne seviyede ve ne dercede qorumağa hazır olduğunu öyrendikden sonra görür ki, xaricde çap éledirdigi “İran Türkcesının Serfi” kitabının dili ve seviyesi ve étdiyi xidmet olduqca yüksekdir.
 
O zamanda ünivérsitétler bağlanır. Lakin Zéhtabi Tebriz ünivérsitétinde işleyen zaman, léksikologiyanı izah éden “Zebani Edebi Müasir Azeri” eserini ve “Anadilimizi Öyrenek” adli dilimizin ses bölümü ve serfini ehate éden olduqca sade bir kitab yazar.
 
1368-nci (1989) ilin evvellerinde Tebriz radyosu idaresinin Türki (Sehéd Ötesi) şöbesinden ona muraciet éderek muasir edebi Azeri dilini o bölümün işçilrine tedris édib öyretmeyi teklif étdiler. Ana diline xidmet üçün hökümetin yaratdığı bu kiçik imkanı temennasız ve böyük memnuniyyetle qebul éder. O tedris cereyanında muasır edebi azeri dili (ses-serf) kitabı çapdan çıxdı.
 
Zéhtabi ömrünün sonuna qeder maarifçilik işini davam étdirdi. Bu yolda möhteşem ve inanılmaz derecede tesirli olan Altérnativ tedris ve altérnativ ünivérsitét déye bilécéyimiz métodla ders siniflerinde Türk dilini, tarixini, medeniyyetini öyrenmesi, yéniden öyretmesi (baz tulid étmek) qadağan olunmuş, her şéy saxtalaşdırılmış, bütün menevi varlığı iyrenc élan édilmiş bir milletin, şövinizm ile kirlenmiş, murdarlanmış resmi tehsil sistémine qarşı Azerbaycan üçün bir oyanış ve bir medeni ve bilinclendirme işine rehberlik étdi.
 
Zéhtabi 1377/10/02 (1998) çalışma ve müveffeqiyyetlerle dolu dünyasını deyişdirdi.
 
Çap olunmuş eserleri: 
1. Iran Türklerinin Eski Tarixi (2 cildde) 
2. Şahin Zencirde (Şé'r Tebriz)
3. Muasır Edebi Azeri Dili -İlmi Meani; Léksikülüji (Tebriz)
4. Azerbaycan Türkcesının Nehvi
5. Eli Ağa Vahid’den Xatirelerim
6. Pervanenin Sergüzeşeti (Şé'r Bağdad)
7. Bağban Él Oğlu (Şé'r Tebriz)
8. Çirik Efsanesi (Beğdad)
9. Bezz Qalası (Bérlin)
10. Bexti Xabide (Beğdad)
11. Hesti Nesim (Beğdad)
12. Zeban Azeri Edebi Muasır (Tebriz)
13. Qoy Olsun; Hikaye (Tebriz)
14. Qevaidülfarsie (Erebce)
15. Cinayaté 2500 Saléyé Şahan (Beğdad)
16. Aya Zebané Farsi Zebané méllel Diger Berteriyet Dared (Beğdad)
17. Erk Hefteligi (Berlin)
18. Aylıq Dergi İttihad Yolu (Beğdad)
Çap olunmamış eserleri:
1. Gençlik Çelnegi
2. Mirza Eli Möciz Şebisterli’nın Şé'rleri (5 cildde)
Hazırlayan: G.Reza. Poorbagher

YORUMLAR (0)

BENZER QONULAR (1)

tümü ›