Soyçu Söylem

Teun A. van Dijk’a göre, toplumsal bir édim olan soyçu söylem, basqın étnik qrubun soyçu görüş, tutum ve idéolojilerini anlatmaq, onaylamaq ya da meşrulaşdırmaqla soyçuluğun bir basqı biçimi olaraq yéniden üredilmesine qatqıda bulunar. Teun A. van Dijk bu yazısında Avrupa örneyinden hereketle, soyçu söylemin biçim, qonu, yapı ve işlevlerini, sunum stratéjilerine dayanaraq özet bir biçimde vérmişdir.
Soyçuluq, Soyculuk, Basqı, Baskı, Étnisite, Etnisite, Ayrımçılıq, Ayrımcılık, Avrupa

 

Diqqet: Çéviri Türkcenin AZE ve TÜR lehcelerine uyğun biçimde çévirilibdir. Sırasıyla önce AZE sonra ise TUR lehcesine uyğun çévirini oxuyabilersiniz.


Nasir Şahgölü (Nasser Kh. Shahgoli) 21.11.15 tarixinde Türkce’ye çévirdi.

 

Soyçu söylem yazı, qonuşma ve iletişimde dışa vuran ayırımçı bir toplumsal édim [pratik] biçimidir. Soyçu söylem başqa (sözsüz [non-verbal]) édimlerle birlikde, soyçuluğun étnik ya da “soysal” bir basqı [tehekküm] olaraq yéniden üredilmesine qatqıda bulunar. Soyçu söylem bunu génelde basqın étnik qrubun soyçu görüş, tutum ve idéolojilerini anlatmaq, onaylamaq ya da meşrulaşdırmaqla yapar. Başqa yérlerde de soyçuluqlar varsa da, tarixi olaraq en yayqın ve en yıxıcı olanı, bu yazıda odaq alınan, Avrupalı olmayanlara qarşı Avrupa soyçuluğudur.


Soyçu söylemin iki biçimi

Başlıca iki soyçu söylem biçimi vardır:

1. Étnik olaraq ferqli olan Ötekilere yöneldilen soyçu söylem;

2. Étnik olaraq ferqli olan Ötekilerle ilgili soyçu söylem.


Soyçu söylemin birinci biçimi, basqın qrup üyelerinin basılan qrup (étnik azınlıqlar, köçmenler, sığınmaçılar vb.) üyeleri ile sözlü étkileşime géçdikleri birçox ayırımçı yoldan biridir. Onlar bunu, aşağılayıcı heqaret sözleri, xor görme, nezaketsiz xitab étme biçimleri ve üstünlüğü ve sayqısızlığı açıqca sergileyen başqa söylem biçimlerini kobudca qullanmaqla yapabilerler.


Günümüzde bélençi kobud (qaba), sözlü ayırımçılıq biçimlerinin génellikle “politik olaraq yanlış” bulunulduğu üçün, basılan étnik qrup üyelerine yöneldilen soyçu söylemin çoxu daha ince ve daha dolaylı olmaq eyilimindedir. Bélece, ağ [derili] qonuşarlar azınlıq qonuşarlara qonuşma sırasını vérmeyebiler, uygunsuzca bölebiler, muxateblerinin ortaya atdığı qonuları yox sayabiler, alıcının étnik azınlıq qrubunun olumsuz özelliklerini sézdiren qonular üzerine odaqlanabiler, sesini çox yükseldebiler, darıxmış üz ifadesi tutabiler, göz temasından qaçınabiler, dikbaş ses tonu ve sayqısızlığın birçox başqa görünümünü qullanabilerler. Bu sözlü haqsızlıqların bezisi de génel olaraq çox kültürlü iletişimin sorunudur; başqaları ise ağ qonuşarların soysal ya da étnik basqınlığının gérçek anladımlarıdır.


Başqa bir sözle, bunlar normalda iç-qrup üyelerinin arasındaki söyleşi sırasında sapqın ya da qebul édilebilmez sayılan söylem ve sözlü étkileşim türleri ve dolayısıyla da “günlük soyçuluq” déye adlandırılan basqı biçimleridirler. Tebii, bunlar “öz” qrubdan birileri ile söyleşilerde de ortaya çıxar, ancaq terbiyesiz ya da sayqısız olmaqla cezalandırılar. Aradaki temel ferq, azınlıq qrup üyelerinin, étdikleri ya da söylediklerine göre déyil, ne olduqlarına göre gündelik olaraq béle soyçu qonuşmalarla qarşılaşmasındadır. Bélece onlar [basdırılanlar] sağlıq ve yaşamlarının niteliyini düpedüz hedef alan, biriken ve ağırlaşan biçimde soyçu usandırmalara meruz qalarlar.


Soyçu söylemin ikinci biçimi génllikle başqa basqın qrup üyelerine xitab éder [basqın qrubun iç üyeleri arasındadır] ve étnik ya da “soysal” Ötekilerle ilgilidir [ötekiler haqqındadır]. Béle söylemler, resmi olmayan günlük söyleşiler ya da hörgütsel diyaloqlardan (meclis dartışmaları kimi), birçox yazılı ya da çox-ortamlı [multimedya] türünde metin ya da télévizyon göstrileri, filmler, xeber réportajları, başyazılar, ders kitapları, bilimsel yayınlar, yasalar, sözleşmeler vb. kimi iletişimsel olaylara dek uzanar.


Béle soyçu söylemlerin tümünün özelliyi Onların olumsuz cızımıdır, bu çox kez özümüzün olumlu gösterimi ile birlikdedir. Bu stratéjinin sonucu Ötekilerin olumlu ve öz qrubumuzun olumsuz gösteriminden qaçınmaq ya da onu yüngülleşdirmekdir. Bu sonuncu durumda tipik olan soyçuluğun danılması ya da yüngülleşdirilmesidir.


Tüm bu stratéjiler metin ve qonuşmanın bütün düzlemlerinde [level] görsenebiler: Görseller, sesler (yükseklik, tonlama), söz düzümü [sentaks], anlam bilimi (anlam ve gönderim), biçem [style] (sözcüklerin ve söz düzümünün deyişken qullanımları), sözbilim [rertorik] (dil bilgisinin ya da biçem senetlerinin inandırmacı qullanımları), édimbilim (kesinleme ya da tehdid étme kimi söz édimleri), étkileşim vb.


Qonular
Bélece, azınlıqlar ya da köçmenlerle ilgili söyleşi qonuları, xeber réportajları, siyasi dartışmlar ve bilimsel meqaleler olumsuz basmaqalıplara odaqlanmaq ya da onları içermek anlamında yanlı olabiler. Bélece, köç, ölkenin ékonomi, démoqrafi ya da çéşidliliyine önemli ve gerekli bir qatqı kimi déyil, axın, sél, tehdid ya da en azından böyük bir sorun olaraq ele alınabiler.


Söyleşi, médya, ders kitapları ve başqa söylem janrlarının araşdırılması, azınlıqlar ya da köçmenlerle ilgili qonuşmaların, potansiyél olaraq sonsuz sayıda bulunan qonudan génellikle üç temel qonu sınıfında kümeleşediyini gösteripdir.


Birinci sınıf, Ötekilerin ferqliliyini ve buna göre de bizle olan aralığını [distance] vurqulayan söylem qonularını öne çıxardar. Ötekiler égzotik térimlerle betimlenseler, bu vurqunun görünürde olumlu eğilimi olabiler. Ancaq, ferqlilik sıxlıqla olumsuz deyerlendiriler: Ötekiler Bizden daha az zeki, gözel, çévik, çalışqan, démokratik, modérn vb. kimi cızımlanar. Bu qonular, günlük söyleşiler, ders kitapları ve özellikle kütle iletişem araclarında tipikdir. Söylemdeki iç-qrup–dış-qrup qutuplaşmasının bu birinci atdımı –bu, söylemlerde anladılan altda yatan tutum ve idéolojileri de karaktérize éder– çoxluqla Onların hamısının benzer (ve Bizim de hamımızın ferqli) olduğunu sézdirer.


Qonuların ikinci qrubu, Biz ve Onlar arasındaki qutuplaşmanı bir atdım daha ileri götürüp, Ötekinin davranışının sapqın olduğunu ve buna göre de bizim norm ve qurallarımızı sındırdığını vurqulayar: Onlar bizim dilimizi danışmazlar (danışmaq istemezler), gülünç géyimlerle ortalıqda gezerler, qeribe alışqanlıqları var, qadınlarına pis davranarlar ve benzeri. Béle qonuların önsayıtı (presupposition) ya da sonucu génel olaraq, Onların Bize uyarlanmadıqları [adaptation], ancaq uyarlanmaları gerekdiyidir. O biri yandan, Ötekiler tümüyle uyarlansalar da, géne de ferqli olaraq görülecekler.


Üçüncü olaraq, Öteki Bize bir tehdid olaraq cızımlanabiler. Bu onların, örneyin köç bir axın kimi gösterilende, geldikleri andan, yéni vetendaşlar olaraq ölke“miz”e  yérleşmelerine dek gérçekleşer. Bu durumda, onlar bizim alanımızı işqal édenler, mehellemizi pozanlar, işlerimizi ya da évlerimizi ele kéçirenler, qadınlar“ımız”ı usandıranlar ve benzeri [olumsuz benzetmeler] kimi görülebilerler.


En belirgin tehdid téması ise suçdur. Köçmenlerle –ya da qıraqçıl [marjinal] ve ya qıraqçıllaşdırılmış insanlarla– ilgili yayınlar üzerindeki bütün statistikler, günlük söyleşilerde, médya ve siyasal söylemde, suçun deyişik türlerinin, her zaman azınlıqlar ve köçmenlerle belirgin bir ilişkilendirmede orataya çıxdığını gösteripdir: Pasaport fırıldaqçılığı, saldırı, oğruluq ve özellikle uyuşdurucular. Doğrusu, lap da yayqın olan “étnik suç” anladımı, bélençi suçun özel ve ferqli bir katéqori olaraq görüldüyünü anımsadar: suç bélece soysallaşar. Uyuşdurucu qullanımı Amérika ve başqa ölkelerde tipik “qara” suçu olaraq görüler. O biri yandan, siyaset, ékonomi, iş ya da (“yüksek”) kültür kimi “normal” qonular azaraq azınlıqlarla ilişkilendiriler. Qaralar xeberlerde olumlu yansıdılsalar, çoxluqla spor qehrmanları ya da müzisyendirler.


Olumlu Öz-sunumu ve olumsuz Öteki-sunumu stratéjisinin bütünlüyüne göre, Bizle ilgili olumlu ya da yansız qonular tercih édilerken, olumsuz olanlar danılar ya da örtbas édiler. Bélece, azınlıqlara qarşı ayırımçılıqla ilgili bir olay olabiler, ancaq bu olay olumlu Öz- sunumuna ayqırı olduğundan ötürü, génellikle, seyfenin ya da qazétenin daha az öne çıxan bir bölümüne gönderilebiler.


Soyçu olumlu Öz-sunumu ve olumsuz Öteki-sunumunün söylemsel mentiqi, tekce évrensel içerik ya da qonuların kök düzlemini denetlemekle (kontrol étmek) qalmayıp, söylemin tüm başqa düzlem ve boyutlarına da uzanar. Bélece, sözcükleşme (lexicalization), ya da sözcüklerin séçimi, tekce açıq soysal ya da étnik heqaret sözleri ile déyil, Ötekilerin adlandırma (nominalization) sorununun özünden başlayacaq olan, söylemin daha ince biçimlerinde de, birçox yoldan yanlı olmaq eyilimindedir. Adlandırma édimlerindeki deyişmelere, qarşı durmalar olmuşdur: Örneyin, (başqa térimlerle birlikde) “rengli,” “Néqro,” “Afro Amérikalı,” “ Afriqalı Amérikalı” anladımlarından “reng insanları” anladımına deyişmeye, tarixin çéşidli aşamalarında, bezi Afriqalı Amérikalılar da daxil, çéşidli qruplarca qarşı çıxılmışdır.


Onların [Ötekilerin] pis şéylerini vurqulamağın başqa bir tanınmış yolu da pis qılıcılığı [agency]  qabarıqlaşdıran, étken tümceler kimi, tümce biçimlerini işletmekdir. O biri yandan, Bizim soyçuluğumuzdan ya da polis usandırmasından danışılması ya da yazılması gerekerse, qramér bize olumlu Menlik imgesiyle ayqırı béle éylemleri yüngülleşdirme olanağını, örneyin édilgen öbekleri [ifade] (“onlar polisce usandırıldılar,”  ya da “onlar usandırıldılar” ) ya da düpedüz étken öbek (“polis qara gencleri usandırdı”) yérine adlandırmaları (“usandırma”) işletmekle vérer.


Vurqunun ve yüngülleşdirmenin oxşar [benzer] biçimlerini génellikle, abartma ve örtmece [euphemism] kimi sözbilim [retorik] senetleri yönlendirer. Bélece, çox az sayıda Batı ölkesi ya da qurumu açıqca (öz!) soyçuluqla uğraşar ve indilerde siyasal söylemde olduğu kimi médyada da, “ayırımçılıq,” “yanlılıq,” ya da hetta “xelq memnuniyetsizliyi”  kimi, yüngülleşdirmenin birçox biçimi işledilmekdedir. O biri yandan, Ötekiler beyenmediyimiz bir iş görendeyse bunun tersi baş vérer. Bélece, örneyin, gördüyümüz kimi, köç çoxluqla ordusal [esgeri] bir eyretileme [métafor, mecaz] olan axınla betimlener [tesvir édiler]. Oxşar biçimde, köçmenler ya da sığınmaçıların böyük qrupları tekce çox sayılarla déyil, génellikle içinde boğulabileceyimiz qorxuducu miqdarda su ya da qar tebiri ile de betimlenerler: Dalqalar, séller, çığlar vb. Éynisi siyaset ve médyada génişce işledilen “sayı oyunu” déyilen stratéji üçün de géçerlidir; bu stratéji köçmenlerin toplumdaki sayısını vurqulamağı, ne qeder yéni köçmenin geldiyini sürekli vurqulamaqla gérçekleşdirer.


Sunumun stratéjileri
Söylem tekce sözcükler ve tümcelerden [cümle] artıqdır. Söylem, qonuları incelerken görmüş olduğumuz kimi, génlelikle çözümlemenin [analizin] daha évrensel düzelmlerinde de karaktérize édiler. Éyni biçimde, söylemin bir hikâye, basındaki bir xeber réportajı, bir bilimsel meqale ya da sıradan günlük bir söyleşinin tipik qalıbları kimi uzlaşısallaşabilecek daha évrensel biçim, qalıp ve şémaları vardır. Bu qalıplar lap génel ve dolayısıyla da normalda ferqli bağlamlarda deyişmez ve dolayısıyla da (déyek) soyçu ve soyçu qarşıdı söylemlerde éyni olsalar da –eslinde, soyçu bir hikâye ya da cok (letife), soyçu qarşıdı bir hikâye ve cok qeder bir hikâye ya da cokdur– bu yapıların dil qullanıcılarının ferqli amac ya da görüşleri ile bağlı olabilecekleri bezi ilginç yollar vardır.


Bélece, yabançı qonşularımızla ilgili olumsuz günlük hikâyelerde, insanların barışçıl yönelim katéqorisine ters qarmaşıqlaşdırma katéqorisini vurqulamaq (“men éle küçede yériyirdim, sonra birden bire...”), ancaq yabançıların varlığının çözülmez bir sorun olduğunun altını cızmaq ister kimi çoxluqla çözüm katéqorisini atlamaq eyiliminde olduqlarını anladıq. Génllikle, béle durumlarda daha az yanlı olan qonuşarlar, başda belli bir “sorun”la qarşılaşmış olsalar da (olumlu) çözümün bir biçimini dile getirerler.


Oxşar biçimde, meclis dartışmaları, bilimsel meqaleler ve qanıtlamaların çox önem daşıdığı her hankı bir söylemde de, istidlalın ferqli yollarla Ötekine qarşı yanlı olmaq eyiliminde olmasını gözleyebilerik. Köçmenlerin yasadışı ve güvenilmez olduğunu ya da sorunlaşdırılması, qıraqçıllaşdırılması, uzaqlaşdırılması ya da qovulmaları gerekdiyini “qanıtlamaq” üçün polis ya da (ağ) uzmanlar kimi yétkili qaynaqlara işaret édiler. Bu hereket, yaxşıca tanınan “yétke” [otorite] yanılsaması [sefsete] üçün tipikdir. Köç dartışmaları bélençi yanılsamalarla dolup daşar, örneyin, abartma yanılsamasında, kiçik bir sığınmaçı qrubunun gelişi, “köç yasalarımız esnek olarsa, bütün sığınmaçılar bizim ölkeye gelecekler.” kimi bir yorumla, dış deyer biçilip bir felaket düzeyine çıxardılabiler.


Son olaraq söylem; basında, télévizyondaki bir filmde ya da intérnétde olduğu kimi seyfe düzeni, yérleşdirme, resimler, cedveller ve benzeri göresel bilgilerle göstergebilimsel olaraq ilişkili olduğu anlamında da sözcükler ve évrensel yapılardan artıqdır. Bu sözsüz iletiler [mésajlar] génel olumlu Öz-sunumu ve olumsuz Öteki-sunumu stratéjisini uyqulamağın da güclü yollarıdır. Bélece, basında Onların (“soysal üsyanlar” déye tanımlanan şeher qarqaşaları kimi) suç ya da şiddetleri ile ilgili meqaleler birinci seyfede, yuxarıda, géniş maddelerde, böyük başlıqlarla, Onların saldırqan ya da Bizim (ya da Bizim Polisimizin) qurban olduğumuzu gösteren göze çarpan resimlerle görsenme eyilimindedir. O biri yandan, Bizim soyçuluğumuz, ya da qaraların “bizim” polisimizce usandırılması séyerk olaraq göze çarpan bir yér tutacaq ve daha çox iç seyfelere, azraq önemli meqalelere gönderilme ve başlıqlarda vurqulanmama eyilimindedir.


Toplamda, soyçuluq ve önyarqının, soyçu bir toplumun édimleri kimi, birçox janrda ve metin ve danışmanın bütün düzlem ve boyutlarnda, söylemle [söylem aracılığıyla] gündelik olaraq anladılabildiyini, sergilenebildiyini ve yéniden ürdilebildiyini görmekdeyik.


Ancaq, béle bir söylem, tek başına gelmeyip, qoşullarını, sonuçlarını ve iletişimsel, étkileşimsel ve toplumsal bağlamlardaki işlevlerini de getirer. Médya qurumlarında yanlı ya da basmaqalıp xeberler, qazéteçiler ve başqa profésyonallarca ürediler. Meclis dartışmaları siyasetçilerce aparılar. Ders kitapları, dersler ve bilimsel yayınlar öyretmenler ve bilim insanlarınca ürediler. Onlar bunu ferqli rollarda ve birçox ferqli mesleki ve başqa qrupların üyeleri olaraq ve gündelik sıradan işlerin bir parçası kimi yaparlar. Xeberler yayın yönetmenleri ve génellikle dövlet qurumları, polis, ünivérsiteler ya da mehkemeler kimi çoxunluq qurumları ve hörgütlerinin nezareti altında toplanar. Azınlıq qrupları ve qaynaqları sistématik olaraq danılar ya da onlara daha az bağıntı (relevance) ya da uzmanlıq (expertise) yükleniler. Quzéy Amérika, Avrupa ve Avustraliya’daki xeber ajansları temelde ağdırlar. Azınlıq qazéteçilerine daha az ve daha çetin qoşullarda iş olanaqları vériler ve her zamanki qondarma iddialarla ayırımçılığa meruz qalarlar. Toplumun basqın söylemi, özellikle de étnik meséleler ve azınlıq topluluqları ile ilgili, pis bilgilendirilmişdir ve dolayısıyla da pis bilgilendirer. Başqa bir sözle, soyçu toplumlar ve qurumlar soyçu söylemler üreder ve soyçu söylemler ağ basqınlığını savunmaq ve meşrulaşdırmaq üçün işledilen basmaqalıplar, önyarqılar ve idéolojileri yéniden üreder. İşde bélece, simgesel, söylemsel döngü qapadılar ve basqın olan élit qonuşması ve metni soyçuluğun yéniden üredimine qatqıda bulunar.


Yaxşı ki, éynisi soyçuluq qarşıdı söylem üçün de géçerlidir. Béle bir söylem médya, siyaset, tehsil, araşdırma, mehkemeler, qurumsal ticaret ve dövlet bürokrasilerindeki sorumluluq iyesi önderlerce işledilerse, toplum çéşidli ve dolayısıylagérçekden démokratik olacaq déye umabilerik.

 

- - - - - - -
Çévirinin Türkçe (TÜR) biçimi


Soycu Söylem

Soycu söylem yazı, konuşma ve iletişimde dışa vuran ayırımcı bir toplumsal edim [pratik] biçimidir. Soycu söylem başka (sözsüz [non-verbal]) edimlerle birlikte, soyculuğun etnik ya da “soysal” bir baskı [tahakküm] olarak yeniden üretilmesine katkıda bulunur. Soycu söylem bunu genelde baskın etnik grubun soycu görüş, tutum ve ideolojilerini anlatmak, onaylamak ya da meşrulaştırmakla yapar. Başka yerlerde de soyculuklar varsa da, tarihsel olarak en yaygın ve en yıkıcı olanı, bu yazıda odak alınan, Avrupalı olmayanlara karşı Avrupa soyculuğudur.


Soycu söylemin iki biçimi

Başlıca iki soycu söylem biçimi vardır:

1. Etnik olarak farklı olan Ötekilere yöneltilen soycu söylem;

2. Etnik olarak farklı olan Ötekilerle ilgili soycu söylem.


Soycu söylemin birinci biçimi, baskın grup üyelerinin basılan grup (etnik azınlıklar, göçmenler, sığınmacılar vb.) üyeleri ile sözlü etkileşime geçtikleri birçok ayırımcı yoldan biridir. Onlar bunu, aşağılayıcı hakaret sözleri, hor görme, nezaketsiz hitap etme biçimleri ve üstünlüğü ve saygısızlığı açıkça sergileyen başka söylem biçimlerini kabaca kullanmakla yapabilirler.


Günümüzde böylesi kaba, sözlü ayırımcılık biçimlerinin genellikle “politik olarak yanlış” bulunulduğu için, basılan etnik grup üyelerine yöneltilen soycu söylemin çoğu daha ince ve daha dolaylı olmak eğilimindedir. Böylece, beyaz konuşurlar azınlık konuşurlara konuşma sırasını vermeyebilir, uygunsuzca bölebilir, muhataplarının ortaya attığı konuları yok sayabilir, alıcının etnik azınlık grubunun olumsuz özelliklerini sezdiren konular üzerine odaklanabilir, sesini çok yükseltebilir, sıkılmış yüz ifadesi edinebilir, göz temasından kaçınabilir, kibirli ses tonu ve saygısızlığın birçok başka görünümünü kullanabilirler. Bu sözlü haksızlıkların bazıları da genel olarak çok kültürlü iletişimin sorunudur; başkaları ise beyaz konuşurların soysal ya da etnik baskınlığının gerçek anlatımlarıdır.


Başka bir deyişle, bunlar normalde iç grup üyelerinin arasındaki söyleşi sırasında sapkın ya da kabul edilemez sayılan söylem ve sözlü etkileşim türleri ve dolayısıyla da “günlük soyculuk” diye adlandırılan baskı biçimleridir. Tabii, bunlar “kendi” gruptan birileri ile söyleşilerde de ortaya çıkar, ancak terbiyesiz ya da saygısız olmakla cezalandırılır. Aradaki temel fark, azınlık grup üyelerinin, ettikleri ya da söylediklerine göre değil, ne olduklarına göre gündelik olarak böyle soycu konuşmalarla karşılaşmasındadır. Böylece onlar (bastırılanlar) sağlık ve yaşamlarının niteliğini doğrudan hedef alan, biriken ve ağırlaşan biçimde soycu usandırmalara maruz kalırlar.


Soycu söylemin ikinci biçimi genellikle başka baskın grup üyelerine hitap eder [baskın grubun iç üyeleri arasındadır] ve etnik ya da “soysal” Ötekilerle ilgilidir [ötekiler hakkındadır]. Böyle söylemler, resmi olmayan günlük söyleşiler ya da örgütsel diyaloglardan (meclis tartışmaları gibi), birçok yazılı ya da çok-ortamlı [multimedya] türünde metin ya da televizyon görüntüleri, filemler, haber röportajları, başyazılar, ders kitapları, bilimsel yayınlar, yasalar, sözleşmeler vb. gibi iletişimsel olaylara dek uzanır.


Böyle soycu söylemlerin tümünün özelliği Onların olumsuz çizimidir, bu çok kez kendimizin olumlu gösterimi ile birliktedir. Bu stratejinin sonucu Ötekilerin olumlu ve kendi grubumuzun olumsuz gösteriminden kaçınmak ya da onu hafifleştirmektir. Bu sonuncu durumda tipik olan soyculuğun inkâr edilmesi ya da hafifleştirilmesidir.


Tüm bu stratejiler metin ve konuşmanın bütün düzlemlerinde gözükebilir: Görseller, sesler (yükseklik, tonlama), söz dizimi, anlam bilimi (anlam ve gönderim), biçem (sözcüklerin ve söz diziminin değişken kullanımları), sözbilim (dil bilgisinin ya da biçem sanatlarının inandırmacı kullanımları), edimbilim (kesinleme ya da tehdit etme gibi söz edimleri), etkileşim vb.


Konular
Böylece, azınlıklar ya da göçmenlerle ilgili söyleşi konuları, haber röportajları, siyasi tartışmalar ve bilimsel makaleler olumsuz basmakalıplara odaklanmak ya da onları içermek anlamında yanlı olabilir. Böylece, göç, ülkenin ekonomi, demografi ya da çeşitliliğine önemli ve gerekli bir katkı olarak değil, akın, sel, tehdit ya da en azından büyük bir sorun olarak ele alınabilir.


Söyleşi, medya, ders kitapları ve başka söylem çeşitlerinin araştırılması, azınlıklar ya da göçmenlerle ilgili konuşmaların, potansiyel olarak sonsuz sayıda bulunan konudan genellikle üç temel konu sınıfında kümeleştiğini göstermiştir.


Birinci sınıf, Ötekilerin farklılığını ve bu yüzden de bizle olan aralığını [distance] vurgulayan söylem konularını öne çıkarır. Ötekiler egzotik terimlerle betimlenirse, bu vurgunun görünürde olumlu eğilimi olabilir. Ancak, farklılık sıklıkla olumsuz değerlendirilir: Ötekiler Bizden daha az zeki, güzel, çevik, çalışkan, demokratik, modern vb. gibi çizimlenir. Bu konular, günlük söyleşiler, ders kitapları ve özellikle kitle iletişim araçlarında tipiktir. Söylemdeki iç-grupdış-grup kutuplaşmasının bu birinci adımı –bu, söylemlerde anlatılan altta yatan tutum ve ideolojileri de karakterize eder– çoğu kez Onların hepsinin benzer (ve Bizim de hepimizin farklı) olduğunu sezdirir.


Konuların ikinci grubu, Biz ve Onlar arasındaki kutuplaşmayı bir adım daha ileri götürüp, Ötekinin davranışının sapkın olduğunu ve bu yüzden de bizim norm ve kurallarımızı çiğnediğini vurgular: Onlar bizim dilimizi konuşmazlar (konuşmak istemezler), gülünç giysilerle ortalıkta gezerler, garip alışkanlıkları var, kadınlarına kötü davranırlar ve benzeri. Böyle konuların önsayıltı (presupposition) ya da sonucu genel olarak, Onların Bize uyarlanmadıkları, ancak uyarlanmaları gerektiğidir. Öte yandan, Ötekiler tümüyle uyarlansalar da, yine de farklı olarak görülecekler.


Üçüncü olarak, Öteki Bize bir tehdit olarak çizimlenebilir. Bu onların, örneğin göç bir akın gibi gösterildiğinde, geldikleri andan, yeni vatandaşlar olarak ülke“miz”e yerleşmelerine dek gerçekleşir. Bu durumda, onlar bizim alanımızı işgal edenler, mahallemizi bozanlar, işlerimizi ya da evlerimizi ele geçirenler, kadınlar“ımız”ı usandıranlar ve benzeri [olumsuz benzetmeler] gibi görülebilirler.


En belirgin tehdit teması ise suçtur. Göçmenlerle –ya da marjinal ve ya marjinalleştirilmiş insanlarla– ilgili yayınlar üzerindeki bütün istatistikler, günlük söyleşilerde, medya ve siyasal söylemde, suçun değişik türlerinin, her zaman azınlıklar ve göçmenlerle belirgin bir ilişkilendirmede ortaya çıktığını göstermiştir: Pasaport sahtekarlığı, saldırı, hırsızlık ve özellikle uyuşturucular. Doğrusu, iyice yaygınlaşmış olan “etnik suç” anlatımı, böylesi suçun özel ve farklı bir kategori olarak görüldüğünü anımsatır: Suç böylece soysallaşır. Uyuşturucu kullanımı Amerika ve başka ülkelerde tipik “zenci” suçu olarak görülür. Öte yandan, siyaset, ekonomi, iş ya da (“yüksek”) kültür gibi “normal” konular nadiren azınlıklarla ilişkilendirilir. Zenciler haberlerde olumlu yansıtılsalar, çoğu kez spor kahramanları ya da müzisyendirler.


Olumlu Kendi-sunumu ve olumsuz Öteki-sunumu stratejisinin bütünlüğüne göre, Bizle ilgili olumlu ya da yansız konular tercih edilirken, olumsuz olanlar inkâr ya da örtbas edilir. Böylece, azınlıklara karşı ayırımcılıkla ilgili bir olay olabilir, ancak bu olay olumlu Kendi-sunumuna aykırı olduğundan, genellikle, sayfanın ya da gazetenin daha az öne çıkan bir bölümüne gönderilebilir.


Soycu olumlu Kendi-sunumu ve olumsuz Öteki-sunumunun söylemsel mantığını, sadece evrensel içerik ya da konuların kök düzlemini denetlemekle kalmayıp, söylemin tüm başka düzlem ve boyutlarına da uzanır. Böylece, sözcükleşme (lexicalization), ya da sözcüklerin seçimi, sadece açık soysal ya da etnik hakaret sözleri ile değil, Ötekilerin adlandırma (nominalization) sorununun kendisinden başlayacak olan, söylemin daha ince biçimlerinde de, birçok yoldan yanlı olmak eğilimindedir. Adlandırma edimlerindeki değişmelere, karşı çıkmalar olmuştur: Örneğin, (başka terimlerle birlikte) “renkli,” “Negro,” “Afro Amerikalı,” “Afrikalı Amerikalı” anlatımından “renk insanları” anlatımına değişmeye, tarihin çeşitli aşamalarında, kimi Afrikalı Amerikalılar da dâhil, çeşitli gruplarca karşı çıkılmıştır.


Onların [Ötekilerin] kötü şeylerini vurgulamanın başka bir bilinen yolu da kötü kılıcılığı [agency]  kabarıklaştıran, etken tümceler gibi, tümce biçimlerini kullanmaktır. Öte yandan, Bizim soyculuğumuzdan ya da polis usandırmasından konuşulması ya da yazılması gerekirse, gramer bize olumlu Benlik- imgesiyle aykırı böyle eylemleri hafifleştirme olanağını, örneğin edilgen öbekleri (“onlar polisçe usandırıldılar,” ya da “onlar usandırıldılar”) ya da doğrudan etken öbek (“polis zenci gençleri usandırdı”) yerine adlandırmaları (“usandırma”) kullanmakla verir.


Vurgunun ve hafifleştirmenin benzer biçimlerini genellikle, abartma ve örtmece [euphemism] gibi sözbilim [retorik] sanatları yönlendirir. Böylece, çok az sayıda Batı ülkesi ya da kurumu açıkça (kendi!) soyculukla uğraşır ve şimdilerde siyasal söylemde olduğu gibi medyada da, “ayırımcılık,” “yanlılık,” ya da hatta “halk memnuniyetsizliği” gibi, hafifleştirmenin birçok biçimi kullanılmaktadır. Öte yandan, Ötekiler beğenmediğimiz bir iş yaparlarsa bunun tersi gerçekleşir. Böylece, örneğin, gördüğümüz gibi, göç çoğu kez askeri bir eğretileme olan akınla betimlenir. Benzer biçimde, göçmenler ya da sığınmacıların büyük grupları sadece çok sayılarla değil, genellikle içinde boğulabileceğimiz korkutucu miktarda su ya da kar tabiri ile de betimlenir: Dalgalar, seller, çığlar vb. Aynısı siyaset ve medyada genişçe kullanılan “sayı oyunu” denen strateji için de geçerlidir; bu strateji göçmenlerin toplumdaki sayısını vurgulamayı, ne kadar yeni göçmenin geldiğini sürekli vurgulamakla gerçekleştirir.


Sunumun stratejileri
Söylem sadece sözcükler ve tümcelerden ötedir. Söylem, konuları incelerken görmüş olduğumuz gibi, genellikle çözümlemenin daha evrensel düzlemlerinde de karakterize edilir. Aynı biçimde, söylemin bir hikâye, basındaki bir haber röportajı, bir bilimsel makale ya da sıradan günlük bir söyleşinin tipik kalıpları gibi uzlaşısallaşabilecek daha evrensel biçim, kalıp ve şemaları vardır. Bu kalıplar iyice genelleşmiş ve dolayısıyla da normalde farklı bağlamlarda değişmez ve dolayısıyla da (diyelim) soycu ve soycu karşıtı söylemlerde aynı olsalar da –aslında, soycu bir hikâye ya da fıkra, soycu karşıtı bir hikâye ve fıkra kadar bir hikâye ya da fıkradır– bu yapıların dil kullanıcılarının farklı amaç ya da kanılarıyla bağlı olabilecekleri kimi ilginç yollar vardır.


Böylece, yabancı komşularımızla ilgili olumsuz günlük hikâyelerde, insanların barışçıl yönelim kategorisine ters karmaşıklaştırma kategorisini vurgulamak (“ben öyle sokakta yürüyordum, sonra birden bire...”), ancak yabancıların varlığının çözülmez bir sorun olduğunun altını çizmek ister gibi çoğu kez çözüm kategorisini atlamak eğiliminde olduklarını anladık. Genellikle, böyle durumlarda daha az yanlı olan konuşurlar, başta belli bir “sorun”la karşılaşmış olsalar da (olumlu) çözümün bir biçimine değinirler.


Benzer biçimde, meclis tartışmaları, bilimsel makaleler ve argümanların çok önem taşıdığı her hangi bir söylemde de, istidlalin farklı yollarla Ötekine karşı yanlı olmak eğiliminde olmasını bekleyebiliriz. Göçmenlerin yasadışı ve güvenilmez olduğunu ya da sorunsallaştırılması, marjinalleştirilmesi, uzaklaştırılması ya da kovulmaları gerektiğini “kanıtlamak” için polis ya da (beyaz) uzmanlar gibi yetkili kaynaklara değinilir. Bu hareket, iyice bilinen “yetke” yanılsaması için tipiktir. Göç tartışmaları böylesi yanılsamalarla dolup taşar, örneğin, abartma yanılsamasında, küçük bir sığınmacı grubunun gelişi, “göç yasalarımız esnek olursa, tüm sığınmacılar bizim ülkeye gelecekler.” gibi bir yorumla, dış değer biçilip bir felaket düzeyine çıkarılabilir.


Son olarak söylem; basında, televizyondaki bir filmde ya da internette olduğu gibi sayfa düzeni, yerleştirme, resimler, çizelgeler ve benzeri görsel bilgilerle göstergebilimsel olarak ilişkili olduğu anlamında da sözcükler ve küresel yapılardan ötedir. Bu sözsüz iletiler genel olumlu Kendi-sunumu ve olumsuz Öteki-sunumu stratejisini uygulamanın da güçlü yollarıdır. Böylece, basında Onların (“soysal ayaklanmalar” diye tanımlanan şehir kargaşaları gibi) suç ya da şiddetleri ile ilgili makaleler birinci sayfada, üstte, geniş maddelerde, büyük başlıklarla, Onların saldırgan olduğunu ya da Bizim (ya da Bizim Polisimizin) kurban olduğumuzu gösteren göze çarpan resimlerle gözükme eğilimindedir. Öte yandan, Bizim soyculuğumuz, ya da zencilerin “bizim” polisimizce usandırılması seyrek olarak göze çarpan bir yer tutacak ve daha çok iç sayfalara, daha az önemi olan makalelere gönderilme ve başlıklarda vurgulanmama eğiliminde olacaktır.


Toplamda, soycu bir toplumun edimleri olarak, soyculuk ve önyargının, birçok janrda ve metin ve konuşmanın tüm düzlem ve boyutlarında, söylemle [söylem aracılığıyla] gündelik olarak anlatılabildiğini, sergilenebildiğini ve yeniden üretilebildiğini görmekteyiz.


Ancak, böyle bir söylem, tek başına gelmeyip, koşullarını, sonuçlarını ve iletişimsel, etkileşimsel ve toplumsal bağlamlardaki işlevlerini de getirir. Medya kurumlarında yanlı ya da basmakalıp haberler, gazeteciler ve başka profesyonellerce üretilir. Meclis tartışmaları siyasetçilerce yürütülür. Ders kitapları, dersler ve bilimsel yayınlar öğretmenler ve bilim insanlarınca üretilir. Onlar bunu farklı rollerde ve birçok farklı mesleki ve başka grupların üyeleri olarak ve gündelik sıradan işlerin bir parçası olarak yaparlar. Haberler yayın yönetmenleri ve genellikle devlet kurumları, polis, üniversiteler ya da mahkemeler gibi çoğunluk kurumları ve örgütlerinin gözetimi altında toplanır. Azınlık grupları ve kaynakları sistematik olarak inkâr edilir ya da onlara daha az bağıntı (relevance) ya da uzmanlık (expertise) yüklenilir. Kuzey Amerika, Avrupa ve Avustralya’daki haber ajansları temelde beyazdır. Azınlık gazetecilerine daha az ve daha güç koşullarda iş olanakları verilir ve her zamanki düzmece iddialarla ayırımcılığa maruz kalırlar. Toplumun baskın söylemi, özellikle de etnik meseleler ve azınlık topluluklarıyla ilgili, kötü bilgilendirilmiştir ve dolayısıyla da kötü bilgilendirir. Başka bir deyişle, soycu toplumlar ve kurumlar soycu söylemler üretir ve soycu söylemler beyaz baskınlığını savunmak ve meşrulaştırmak için kullanılan basmakalıplar, önyargılar ve ideolojileri yeniden üretir. İşte böylece, simgesel, söylemsel döngü kapatılır ve baskın olan elit konuşması ve metni soyculuğun yeniden üretimine katkıda bulunur.


İyi ki, aynısı soyculuk karşıtı söylem için de geçerlidir. Böyle bir söylem medya, siyaset, eğitim, araştırma, mahkemeler, kurumsal ticaret ve devlet bürokrasilerindeki sorumluluk iyesi önderlerce işletilirse, toplum çeşitli ve dolayısıylagerçekten demokratik olacak diye umabiliriz.


Ayrıntılı oxumaq üçün:
Tehekkümün Söylemleri: Kanada’da İngilis-Dilli basında Soysal Eyilim, Frances Henry ve Carol

 

1. Ek:
Teun A. van Dijk

Metin dil bilimi, söylem çözümlemesi ve eleşdirel söylem çözümlemesi alanlarında çox sayıda önemli incelemesi olan Hollandalı bilim insanı, 1981’den başlayaraq söylemsel soyçuluq üzerine odaqlanıpdır. Yazılarının böyük bir bölümünün paylaşıldığı öz veb saytı (discourses.org) qonuyla ilgili deyerli bir bilgi qaynağıdır. Aşağıdaki yazısı 2004’de Ellis Cashmore’un düzenlediyi Soy ve Étnik Araşdırmaları Ansiklopedisi’nden alınmışdır (s. 351-355).

 

2. Ek:

Sözlükce

Türkce (AZE)

Türkçe (TÜR)

İngilisce

Adlandırma

Adlandırma

Nominalization

Anlam bilimi

Anlam bilimi

Semantics

Anlam

Anlam

Meaning

Aralıq

Aralık

Distance

Argument / Delil

Argüman / Kanıt

Argument

Ayırımçılıq

Ayırımcılık

Discrimination

Azınlıq

Azınlık

Minority

Bağıntı / nisbet

Bağıntı

Relevance

Basılan

Basılan

Dominated

Basqı, tehekküm

Baskı, tahakküm

Domination

Basqın  

Baskın  

Dominant

Basqınlıq

Baskınlık

Dominance

Basmaqalıp

Basmaqalıp

Stereotype

Betimleme / tesvir étme

Betimleme

Description

Biçem / terz

Biçem / tarz

Style

Cızım

Çizim

Portrayal

Cızımlamaq

Çizimlemek

Portray

Çox-ortamlı

Çok-ortamlı

Multimedia

Çözüm

Çözüm

Resolution

Dil bilgisi

Dil bilgisi

Grammar

Dış deyer biçme

Dış değer biçme

Extrapolation

Dış-qrup

Dış-grup

Out-group

Düzlem

Düzlem

Level

Eyretileme

Eğretileme

Metaphor

Édilgen cümle

Edilgen cümle

Passive sentence

Édimbilim

Edimbilim

Pragmatics  

Étken tümce

Etken tümce

Active sentence

Étkileşim

Etkileşim

Interaction

Gönderim

Gönderim

Reference

Görsel

Görsel

Visual

Gösterim

Gösterim

Representation

Högütsel

Örgütsel

Organizational

İç-qrup

İç-grup

In-group

İleti

İleti

Message

İletişim

İletişim

Communication

İnandırmaçı

İnandırmacı

Persuasive

İstidlal

İstidlal

Argumentation

Kesinleme

Kesinleme

Assertion 

Menlik obrazı

Benlik imgesi

Self-image

Onaylamaq

Onaylamak

Confirm

Öbek

Öbek

Phrase

Önsayıt-önqebul

Önsayıt-önkabul

Presupposition

Önyarqı

Önyargı

Prejudice

Örtmece

Örtmece

Euphemism

Öteki

Öteki

Other

Öteki-sunumu

Öteki-sunumu

Other-presentation

Öz-sunumu

Kendi-sunumu

Self-presentation

Qarmaşqlaşdırma

Karmaşklaştırma

Complication

Qılıcılıq

Kılıcılık

Agency

Qıraqçıl

Marjinal

Marginal

Qonuşar

Konuşur

Speaker

Qurumsal

Kurumsal

Institutional

Sapqın

Sapkın

Deviant

Simgesel

Simgesel

Symbolic

Sorunlaştırma

Sorunlaştırma

Problematization

Soyçu söylem

Soycu söylem

Racist discourse

Soyçu usandırma

Soycu usandırma

Racial harassment

Söyleşi

Söyleşi

Conversation

Söz düzümü

Söz dizimi

Syntax

Söz édimleri

Söz edimleri

Speech acts

Sözbilim

Sözbilim

Rhetoric

Sözcükleşme

Sözcükleşme

Lexicalization

Sözlü

Sözlü

Verbal

Sözsüz

Sözsüz

Non-verbal

Sunumun stratéjileri

Sunumun stratejileri

Strategies of presentation

Tehdid

Tehdit

Threat

Tonlama

Tonlama

Intonation

Toplumsal édim

Toplumsal edim

Social practice

Tutum

Tutum

Attitude

Uyqulama

Uygulama

Implementation

Uzlaşısallaşma

Uzlaşısallaşma

Conventionalization

Uzmanlıq

Uzmanlık

Expertise

Vurqu

Vurgu

Emphasis

Yanılsama

Yanılsama

Fallacy

Yanlı, yanlılıq

Yanlı, yanlılık

Bias

Yapı

Yapı

Structure

Yéniden üredim

Yeniden üretim

Reproduction

Yétke

Yetke

Authority

Yétkili qaynaq

Yetkili kaynak

Authoritative source

Yönelim

Yönelim

Orientation

Yükseklik

Yükseklik

Volume

Yüngülleşdirme

Hafifleştirme

Mitigation

 

Qaynaq:

Racist Discourse. In Ellis Cashmore (Ed.), Routledge Encyclopedia of Race and Ethnic Studies. (pp. 351-355). London: Routledge, 2004.

 

Ağ Bağlantısı:
http://www.discourses.org/OldArticles/Racist%20discourse.pdf (Erişim: 11.11.15)

YORUMLAR (0)

BENZER QONULAR (9)

tümü ›

YAZARDAN BU SAYTDA (1)

tümü ›