آذربایجان میللی حکومتی‌نین قورولوشو و دیل پولیتیکاسی

آذربایجان میللی حکومتی‌نین قورولوشو

1945-1941 ایللرینی پهلوی دؤنمی چرچیوه‌سینده اله آلماق دوغرو اولمادیغی کیمی، 1945-ده قورولان "آذربایجان میلّی حکومتی" دؤنمیندن آییرماق دا دوغرو دئییلدیر. چونکو بیلیندیگی اوزره، آذربایجان میلّی حکومتی‌نین کولتورل و توپلومسال تملی اصلینده بو ایللرده آتیلمیشدیر. دولاییسی ایله بو چالیشمادا 1941-1946-جی ایللر، آذربایجان میلّی حکومتی دؤنمی باشلیغی آلتیندا اینجه‌لنه‌جکدیر.

1941 ایلینده ایرانین متفیقلر طرفیندن اشغال ائدیلمه‌سیله 1-جی پهلوی دؤنمی ده سون بولموش اولدو. آلمانلارلا یاخین ایش بیرلیگی ایچینده اولان 1-جی پهلوی حکومتی هئچ بیر دیره‌نیش گؤسترمه‌دن ایشغالجیلارا تسلیم اولدو و اؤلکه‌نی 20 ایل دیکتاتورلوقلا یؤنه‌تن رضا شاه یورد دیشینا سورگون ائدیلدی (مجیدی 216: 2003). مرکزی حکومتین ضعیفله‌‌‌مه‌سیندن و سوویت اوردوسونون اشغالیندان دولایی قوزئیلی سویداشلاری ایله تکرار گؤروشمه و ایش بیرلیگی یاپابیلمه امکانیندان فایدا‌لانان گونئی آذربایجان آیدینلاری هئچ گئجیکمه‌دن رضا شاهین تورکلویه و آذربایجانا قارشی باسقیجی و آیریمجی پولیتیکاسی‌نین ایزلرینی سیلمک و گئچمیشده‌کی حاقسیزلیقلا‌ری تلافی ائتمک آماجی ایله تورکجه کیتاب و قزئت یایینلاماغا باشلادیلار. طبیعی کی، رضا شاه دؤنمینده یئتیشن، دؤلتین رسمی تبلیغاتلاری‌نین ائتکیسی ایله ان آزیندان دوشونسل اولاراق اؤز منلیگینی اونوتان بیر نسله قیسا بیر زامان دیلیمینده تورکلوک و آذربایجانلیلیق بیلینجی قازاندیرماق اولدوقجا چتین بیر ایش ایدی. اؤنجه کؤنوللو، داها سونرا ایسه زورونلو اولاراق آسیمیلاسیونا معروض قالان تورکلر اوچون تورکجه، دانیشما آراجی اولماقدان باشقا بیر شئی ایفاده ائتمیردی. آذربایجان اکونومیک اولاراق ضعیف دورومدا ایدی. بیر یاندان رضا شاهین پولیتیکا‌لاری سونوجوندا اسکی اقتصادی، سیاسی و کولتورل گوجونو ایتیره‌رک گئریله‌مه سورجی ایچینده یاشایان گونئی آذربایجان، دیگر یاندان دا 2-جی دونیا ساواشی‌نین و اشغالچی سوویت اوردوسونون برابرینده گتیردیگی سیخینتیلارا قاتلانماق زوروندا قالدی (مرادی 315-310: 2003). بئله بیر دورومدا آذربایجانی فارس شوونیزمی‌نین گتیردیگی فاجعه‌دن قورتاریب اونون میلّی دگرلرینه صاحیب چیخماسینی ساغلاماق ایسته‌ین آیدینلارین سوویت رژیمی‌نین دستگیندن یارارلاناراق فعالیت یاپمالاریندان‌ باشقا چاره‌لری قالمامیشدی. مسئله‌یه فرقلی بیر آچیدان باخیلدیغیندا، گونئی آذربایجان آیدینلاری‌نین سوویت اوردوسونون اورانی ترک ائتمه‌سینی گؤزله‌ییب اوندان سونرا فعالیته باشلاماسی کیمی بیر شانسی سؤز قونوسو دئییلدی. بو گلیشمه‌لر ایستر ایسته‌مز آذربایجان آیدینلاری‌نین بؤیوک بیر قیسمی‌نین سوسیالیزمه یؤنلمه‌سینده ائتکیلی اولموشدور. دوروم او قدر قاریشیق ایدی کی، کیمین میلیتچی، کیمین کومونیست اولدوغونو سؤیله‌مک مومکون دئییلدی. آنجاق، گؤرونن بو کی، گونئی آذربایجان آیدینلاری تاریخده ایلک کز اولاراق تورکجه‌نین رسمیلشدیریلمه‌سی و قورونماسی اوچون حرکته گئچمیشدیلر.

رضا شاهین حاکمیتدن دوشورولمه‌سیندن سونرا بیر چوخ سیاسی پارتی کیمی کومونیست توده پارتیسی ده فعالیته باشلادی. گله‌جکده آذربایجان میللی حکومتی‌نین باش ناظیری صفتی ایله ده گؤره‌جگیمیز جعفر پیشه‌وری، توده پارتیسی‌نین قورولوشوندا اؤنملی رول اوینادی. پیشه‌وری 1943 ایلینده 14-جو ایران مجلیس سئچیملرینه قاتیلاراق تبریزده 12 آدای آراسیندان 2-جی اولاراق سئچیلمیشدی. آنجاق، مجلیسده‌‌کی گلیشمه‌لر پیشه‌وری‌نین گوون اویو آلا بیلمه‌مه‌سیله سونوچلانینجا پیشه‌وری توده پارتیسیندن اونو دستکله‌مه‌دیگی گرکچه‌سیله آیریلدیغینی اعلان ائتدی. داها اؤنجه تهراندا "آژیر" قزئتینی یایینلایان پیشه‌وری، 1945-ده تبریزه گئده‌رک سوویت رژیمی‌نین دستگی ایله "آذربایجان دموکرات فیرقه‌سی"نی قورماغی باشاردی. او، 3 سپتامبر 1945-ده یایینلادیغی بیر بیاناتلا آذربایجان دموکرات فیرقه‌سی‌نین قورولوشونو رسماً آچیقلادی. توده پارتیسی‌نین آذربایجان قولو، مرکز کومیته‌سیندن خبرسیز آذربایجان دموکرات فیرقه‌سی ایله بیرلشدی. 1941 ایلیندن اعتبارا آذربایجان جمعیتی‌نین یایین اورقانی اولاراق چیخان آذربایجان قزئتی آذربایجان دموکرات فیرقه‌سی‌نین رسمی یایین اورقانینا چئوریلدی (فاوست 55: 1994).

آذربایجان دموکرات فیرقه‌سی، آذربایجان کومونیستلری و توده پارتیسی‌نین مرکزی کومیته‌سی آراسینداکی اختلافلار گئده‌رک آرتماقدایدی. بو پروبلملرین ان اؤنملیلریندن بیری ده دیل مسئله‌سی ایدی. 1941-ده اخگری، هلال ناصری، رحیمی، مرزبان، چاووشی، شبستری و شمس کیمی آذربایجانلیلار طرفیندن تبریزده قورولان آذربایجان جمعیتی و اونون همن آردیندان پادگان، ولایی، قادری، علم دوست، میزانی، نانکرانی، هامبارسونیان و حاجی‌زاده طرفیندن قورولان آذربایجان زحمتکشلری تشکیلاتی جیدّی بیر شکیلده ایالت و ولایت انجومنلری‌نین یئنیدن اولوشدورولماسی گرکدیگی فیکرینی ساوونوردولار. آذربایجان جمعیتی‌نین یایین اورقانی اولاراق چیخان آذربایجان قزئتی ایلک ساییلاریندان‌ اعتبارا (1941) دیل مسئله‌سینی اله آلاراق بئله یازیردی:

"... آذربایجانلی، فارس دیللی دئییل و هئچ بیر زامان دا اولمامیشدتیر. آرتیق دؤلتین بونو قبول ائتمه‌سی گرکیر. بیزیم رسمی و آنا دیلیمیز "آذربایجان دیلی"‌دیر. بیز بوتون گوجوموزله آنا دیلیمیزین ایشلکلیگی‌نین مکتبلرده و دؤلت اداره‌لرینده آرتدیریلماسینا چالیشاجاغیق. بیزیم دیلیمیزی یوخ ائتمگه چالیشانلار فیکیرلرینی دگیشدیرمک زوروندا‌دیر (مرادی 326: 2003)."

توده پارتیسی‌نین ایلک ایالت کونقره‌سینده‌کی آذربایجانلی قاتیلیمجیلار تورکجه‌‌نین آذربایجاندا ایکینجی رسمی دیل اولماسی آرزوسوندا بولونموشدولار. بو پارتی‌نین تهراندا دوزنلنن ایکینجی قورولتاییندا ایسه آذربایجاندان قاتیلان احمد حسینی آدلی بیری‌‌نین فارسجا دانیشماقدان امتناع ائتمه‌سی اوزرینه قورولتای باشقانی مترجم چاغیرماق زوروندا قالمیشتی (مرادی 327: 2003). آنجاق توده پارتیسی بو قونودا چوخ فرقلی دوشونوردو. اصلینده بو پارتی‌نین دیل ساحه‌سینده‌کی پولیتیکاسی پهلوی رژیمی‌نین دیل پولیتیکاسی ایله اؤرتوشمکده‌ ایدی. پارتی‌نین اؤنده گلن شخصیتلریندن و اصلاً تورک اولان تقی ارانی گوجلو مرکزی بیر دؤلتین طرفداری اولاراق آزینلیقلارین دیللری‌نین یوخ ائدیلمه‌سی گرکدیگینی ساوونماقدا ایدی. آذربایجانی ایرانین اؤلوم و قالیم مسئله‌سی اولاراق دگرلندیرن تقی ارانی‌یه گؤره، آذربایجانلیلار موغوللارین داواملی سالدیریلاری سونوجوندا اونوتدوقلاری فارسجانی تکرار اؤیرنمک ایسته‌ییرلر (فاوکت 71: 1994).

آذربایجان دموکرات فیرقه‌سی‌نین قوروجوسو جعفر پیشه‌وری ایسه آذربایجان قزئتینده بئله یازییردی:

"... بیزیم دیلیمیزه اهانت ائدن و اونون زورلا تحمیل ائدیلدیگینی سؤیله‌ینلر بیزیم آند ایچمیش دوشمنلریمیزدیر. گئچن عصرلرده آذربایجان دوشمنلری بیزیم گؤزل دیلیمیزی سوسدورماغا و یوخ ائتمگه چالیشدیلار. آنجاق، اونلار یئنیلدیلر و بیزیم دیلیمیز حیاتینا داوام ائتدی. تهرانین آیدینلاری بونو بیلمه‌‌لی‌دیر کی، "آذری" بسیط بیر لهجه دئییل، خالقین ایچینده درین کؤکلری اولان تمیز بیر دیلدیر... (مرادی 332: 2003)."

آذربایجان دموکرات فیرقه‌سی‌نین ایلک بیاننامه‌سینده ایران سینیرلاری چرچیوه‌سینده آذربایجانین مختاریتی، ایالت و ولایت انجومنلری‌نین تأسیسی، تورکجه‌نین ایلک مکتبلرده اگیتیمی و اوچونجو صینیفدان سونرا فارسجانین دا تورکجه ایله بیرلیکده اوخودولماسی، میللی اونیورسیته‌نین تأسیسی، صنایع و فابریکا‌لارین گئنیشله‌دیلمه‌سی، ایشسیزلیکله مجادله، تیجارتین گئنیشله‌دیلمه‌سی، اخراجات آماجی ایله تیجاری یوللارین آچیلماسی، آذربایجان شهرلری‌نین آبادلیغی، اکینچیلرین احتیاجلاری‌نین قارشیلانماسی، بعضی یاسا دیشی وئرگیلرین اورتا‌دان قالدیریلماسی، خالقا اوخوما-یازما اؤیره‌دیلمه‌سی، ایران میللی مجلیسینده‌کی آذربایجانلی میلت وکیللری‌نین ساییسی‌نین 20 نفردن توپلام میللت وکیللری ساییسی‌نین اوچده بیرینه یوکسلدیلمه‌سی، آلینان وئرگیلرین یاریسی‌نین آذربایجانا تخصیص ائدیلمه‌سی کیمی چوخ اؤنملی هدفلر و طلبلر یئر آلماقدایدی (مرادی 332: 2003).

آذربایجان دموکرات فیرقه‌سی‌نین بو بیلدیریسی تهراندا بؤیوک یانقی بولدو. 14-جو مجلیسین بعضی وکیللری بو فیرقه‌نین قورولوشونو آنایاسایا مغایر گؤروب فیرقه قوروجولاری‌نین توتوقلانماسینی طلب ائتدیلر. مرکزی حکومت ایسه درحال آذربایجانا والی گؤندرمه قراری آلدی. اؤنجه فرخ آدلی بیریسینی سئچن مرکزی حکومت، دموکرات فیرقه‌سی‌نین اعتراضی اوزره احمد بیاتی گؤندردی. بیاتین آذربایجانا گئتمه‌سی هئچ بیر شئیی دگیشدیرمه‌دی. آذربایجان دموکرات فیرقه‌سی تمثیلچیلریله مرکزی حکومت تمثیلچیلری آراسینداکی ایلک مذاکره سونوجا وارما‌دان سونا چاتدی و بیات تهرانا قاییتماق زوروندا قالدی. تهراندا مذاکره‌لردن سونوچ آلابیلمه‌ین آذربایجان دموکرات فرقه‌سی ایسه آذربایجان خالق قورولتاییندا آذربایجان میلّی مجلیسی‌نین تأسیسینه قرار وئردی. قوروجولار مجلیسی قورولتایین سونوندا حاضیرلادیغی بیلدیرینی محمدرضا پهلوی، میللی شورا مجلیسی و خاریجی ایشلر ناظیرلیگینه گؤندردی. بیلدیریده آذربایجانین مختاریتی وورغولاناراق اونون ایران‌دان آیریلمایاجاغی، باشقا بیر اؤلکه‌یه الحاق ائدیلمه‌یه‌جگی ده بلیرتیلمیشدی. بیلدیرییه گؤره، آذربایجان خالقی مشروطیت آنایاساسینداکی ایالت انجومنی یاساسینی بیر آز گئنیشله‌ده‌رک میللی حکومت قورماغی آماچلامیشدی. میللی مجلیس سئچیملری آپاریلیب میللی حکومت قورولونجایا قدر 39 نفردن اولوشان “میللی هیئت” آدلی بیر قروپ، آلینان قرارلاری حیاتا گئچیرمکله گؤره‌ولندیریلدی. بیلدیریده تورکجه‌نین بوتون مکتبلرده زورونلو اولاراق اوخودولماسی گؤره‌وی ده میللی هیئته وئریلمیش، اونو انگلله‌مگه چالیشانلار ایسه آذربایجان خالقی‌نین دوشمنی اولاراق بلیرتیلمیشدی (مرادی 347-345: 2003).

آذربایجان میللی مجلیسی‌نین ایلک توپلانتیسیندا گیزلی اویلامایلا م. علی شبستری مجلیس باشقانلیغینا سئچیلدی. میلی مجلیس عینی زاماندا جعفر پیشه‌وری‌نی باش ناظیر اولاراق اعلان ائتدی و دیگر ناظیرلرین ده اونون طرفیندن عینی گونده آتانماسی ایستندی. آتاما‌لارا گؤره، دوکتور سلام الله جاوید ایچ ایشلری ناظیری، جعفر کاویانی خالق اوردولاری ناظیری، دوکتور مهتاش زراعت ناظیری، محمد بیریا معارف ناظیری، دوکتور حسین اورنگی ساغلیق ناظیری، غلامرضا الهامی مالیه ناظیری، یوسف آزما عدلیه ناظیری، کبیری یول-پوستا-تلگراف-تلفون ناظیری، رضا رسولی تیجارت و اقتصاد ناظیری اولاراق سئچیلدی. چالیشما ناظیرلیگینی گئچیجی اولاراق ج. پیشه‌وری اؤزو اوستلندی (مرادی 369: 2003). آذربایجان میلّی حکومتی بیر یاندان مرکزی حکومتله مذاکره‌لره داوام ائدرکن، دیگر یاندان دا آذربایجانداکی کؤکلو رفوملار گرچکلشدیریردی. توپلام 11 آی داوام ائدن آذربایجان میلّی حکومتی دؤنمینده آذربایجان تورکجه‌سی آذربایجانین رسمی دیلی اولاراق مکتبلرده اوخودولماغا باشلادی. ابتدایی مکتبلر اوچون "آنا دیلی" آدلی آلتی جیلد‌لیک درس کیتابلاری ایله یاناشی، "اکابیر اوچون درس کیتابی" (64 صحیفه)، "جوغرافیا، 5-جی ابتدایی کیلاس اوچون" (114 صحیفه)، "مختصر دونیا تاریخی، 5-جی ابتدایی کیلاس اوچون" (64 صحیفه)، "وطن دیلی: ادبی قرائت کیتابی، 6-جی ابتدایی کیلاس اوچون" (300 صحیفه)[1]  کیمی تورکجه درس کیتابلاری یایینلاندی. تبریز اونیورسیته‌سی تأسیس ائدیلدی. تبریز رادیوسو قورولاراق تورکجه یایین یاپماغا باشلادی. آذربایجان دموکرات فیرقه‌سی‌نین یایین اورقانی اولاراق نشرینی داوام ائتدیرن آذربایجان قزئتینده سیاسی، ادبی و توپلومسال یازیلار یئر آلدی. قزئتده آذربایجانداکی گلیشمه‌لرله بیرلیکده، آذربایجان خالقی‌نین "زنگین دیلی، ادبیاتی و محتشم تاریخی" ایله ایلگیلی بیلگی وئریله‌رک، میللی شعورون اویاندیریلماسینا چالیشیلیردی. گونئی و قوزئی آذربایجان شاعیر و یازارلاری اوزون بیر آیریلیقدان سونرا تکرار بیر آرایا گله‌رک "شاعیرلر مجلیسی" آدی آلتیندا گونئی آذربایجان یازارلار بیرلیگینی قوردولار. ساهیر، سهند، بالاش آذر اوغلو، مدینه گولگون، ح. بلوری، یحیی شیدا و بیر چوخ شاعیر ایلک تورکجه شعرلرینی اورادا اوخودولار. بو توپلانتیلاردا اوخونان شعرلر توپلاناراق 1945-ده "شاعیرلر مجلیسی" آدلی 80-دن چوخ شاعیرین شعرینی ایچرن بیر آنتولوژی شکلینده یایینلاندی. او زامانا قدر داها چوخ هجو شعرلر یازان علی فطرت، م. بیریا، ح. صحاف و محزون کیمی شاعیرلر آرتیق میللی و توپلومسال قونولاردا شعرلر یازماغا باشلادیلار. اوزون ایللر یاساقلی و سیخینتیلی بیر اورتامدا یاشادیغیندان دولایی فارسجا شعر یازان حبیب ساهیرین تورکجه شعر یازماسی اوچون گؤزل بیر اورتام یارادلمیشدی. قسا حاتینا رغماً، گونئی آذربایجاندا ائشی بنزری گؤرولمه‌ش خیدمتلر گؤسترن، بؤیوک خیاللاری گرچکلشدیرن آذربایجان میللی حکومتی کندلرده 2000-دن چوخ، شهرلرده ایسه 500-ه یاخین ایلک و اورتا مکتب تأسیس ائتدی. آذربایجانین اکینچی‌لیک سیستمینده اؤنملی دگیشیکلیکلر یاپیلدی. اونلارجا تورکجه قزئت و کیتاب یایینلانماغا باشلادی. آذربایجان تئاتری اولوشدورولدو. ستارخان و باقرخان‌ین هیکللری یاپدیریلاراق تبریزین اؤنملی یئرلرینه قویولدو. ج. پیشه‌وری‌نین شخصاً نظارتی ایله جاده‌لر آسفالت ائدیلدی. بیر دؤلتین بلکه 10 ایلده یاپابیله‌جگی رفورملار خالقین ایراده‌سیله و آذربایجان میللی حکومتی طرفیندن 11 آیدا حیاتا گئچیریلدی (هیئت 264: 2001؛ بایرامزاده 47: 1989؛ گؤکداغ 53: 2004) و ان اؤنملیسی ایللرجه ایراندا یاساقلانان تورکجه رسمی دؤلت دیلی ایستاتوسونا قدر یوکسلدی.

آذربایجان دؤلت بودجه‌سی اونایلانیرکن معارف و کولتور اوچون آیریلان 6020120 تومنه باش ناظیر پیشه‌وری‌نین اؤنریسی ایله 4 میلیون تومنین علاوه ائدیلمه‌سی آذربایجان میلّی حکومتی‌نین آذربایجان تورک کولتورونه وئردیگی اؤنمی گؤسترمکده‌دیر. میلی حوکومت بو بودجه‌د‌ن آذربایجان اونیورسیته‌سی‌نین تأسیسی اوچون ده یارارلانمیشدیر. تبریز اونیورسیته‌سی رکتورو نصرت الله جاهانشاهلو افشار، خاطیرا‌لاریندا بئله یازیر:

"سپتامبر آییندا سیناو (امتحان) یولویلا بیر قروپ اؤیرنجینی قبول ائتدیک. اونیورسیته‌ده اؤیرنجیلره یئمک و باشقا شهرلردن گلنلره یورد (یاتاقخانا) وئریلدی. یورد‌لاردا یئرلشدیریله‌ بیلمه‌ینلره ایسه ائو اجاره ائتمه‌لری اوچون پول تخصیص ائدیلدی. اونیورسیته‌نین یئنی آچیلمیش کیتابخاناسینا ساتین آلینان و یا هدیه ائدیلن کیتابلار اؤیرنجیلرین استفاده‌سینه سونولدو."

آیریجا، 1947-1945 اگیتیم ایللری اوچون توپلام 200 اؤیرنجی‌نین اونیورسیته‌یه گیرمیش اولدوغو دا بیلینمکده‌دیر (رحیملی 96: 2003).

آذربایجان میللی حکومتی نهایت 1946 ایلینده موسکووانین دستگینی چکمه‌سی و تهران اوردوسونون گونئی آذربایجانا سالدیریسی ایله دوشورولدو. حکومت باشقانلاری‌نین چوخو قوزئی آذربایجانا سیغینماق زوروندا قالاراق جیددی بیر دیره‌نیش گؤسترمه‌دن تبریزی ترک ائتدیلر. تهران اوردوسو آذربایجان میللی حکومتی‌نین طرفدارلارینی آجیما‌دان اؤلدوردو. او سوره‌ده چیخان تورکجه کیتاب و قزئتلر ائولردن توپلادیلاراق میدانلاردا یاندیریلدی؛ آذربایجانین معنویاتی بیر کز داها آیاقلار آلتیندا ازیلدی و تورکجه یئنیدن یاساقلاندی (مرادی 461-457: 2003).

آذربایجانین مشهور شاعیری صمد وورغون "یاندیریلان کیتابلار" آدی ایله پاریسده اولوسلار آراسی باریش قورولتاییندا (1952) اوخودوغو اعتراض شعرینده بو اولایی گؤزل بیر بیچیمده دونیایا آنلاتماغا چالیشمیشدیر:

... جلاد، منیم دیلیمده‌‌دیر بایاتیلار، قوشما‌لار،

دئ، اونلاری هئچ دویدو مو سنین او داش اوره‌گین؟

هر گرایلی پرده‌سینده مین آنانین قلبی وار.

هر شیکستم اؤلادی‌دیر بیر مقدس دیله‌گین،

دئ اونلاری هئچ دویدو مو سنین او داش اوره‌گین؟

***

طبیعتین آنا قلبی قول دوغمامیش انسانی،

هر اوره‌گین اؤز دونیاسی بیر سعادت آرزولار،

قانلار ایله یازیلمیشدیر هر آزادلیق دستانی،

طبیعتین آنا قلبی قول دوغمامیش انسانی (هیئت 268-266: 2001).

آذربایجان میللی حکومتی‌نین تورک دیلی سیاستی

آذربایجان دموکرات فیرقه‌سی قورولدوغو ایلک گوندن اعتباراً تورکجه‌نین آذربایجاندا رسمیلشدیریلمه‌سی گرکدیگی قونوسوندا آچیقلاما‌لاردا بولونموشدور. بو پارتینی ایرانداکی دیگر پارتیلردن، حتی سوویئتلرین دستگی ایله قورولموش کومونیست توده پارتیسیندن فرقلی قیلان ان اؤنملی اؤزللیک ده بو اولسا گرک. آذربایجان دموکرات فیرقه‌سی‌نین قوروجوسو و آذربایجان میللی حکومتی‌نین باش ناظیری جعفر پیشه‌وری‌یه گؤره، تورک دیلی (او آذربایجان دیلی دئییر) آذربایجانلیلار اوچون اؤلوم و قالیم مسئله‌سی‌دیر. دولاییسی ایله، آذربایجان میللی حکومتی‌نین آلدیغی ایلک قرارلاردان بیری ده تورکجه‌نین آذربایجانین رسمی دؤلت دیلی اولاراق اعلان ائدیلمه‌سی اولموشدور. بو مسئله یئنی قورولموش حکومت اوچون او قدر اؤنم داشیماقدایدی کی، 26 دسامبر 1946-دا، یعنی آذربایجان میللی حکومتی‌نین قورولدوغو تاریخدن تام 25 گون سونرا دیلله ایلگیلی 10 ماده‌‌لی بیر یاسا یورورلویه گیرمیشدیر. ماده‌لر بئله دیر:

آذربایجان میللی حکومتی‌نین دیلله ایلگیلی قرارلاری

خالقین دؤلت قوروملاری ایله داها یاخین ایلیشکیده اولابیلمه‌سی، خالقین احتیاجلاری‌نین داها آسان تثبیت ائدیلمه‌سی و دیلیمیزین و میلی کولتوروموزون گلیشیمی‌نین ساغلانماسی آماجی ایله آذربایجان میللی حکومتی 16 دی 1324 (26 دسامبر 1946) تاریخینده آشاغیداکی قرارلاری اونایلامیشدیر:

1-      بوگوندن اعتباراً آذربایجان دیلی [تورکجه] آذربایجانین رسمی دؤلت دیلی اعلان ائدیلمیشدیر. دؤلت قرارلاری، رسمی بیلدیریلر، خالق اوردولارینا وئریلن امیرلر و یاسا تاساریلاری کسینلیکله آذربایجان دیلینده یازیلما‌لی‌دیر.

2-      بوتون قوروملاردا (دؤلت، اؤزل، تیجاری و سوسیال) آذربایجان دیلی‌نین ایشله‌دیلمه‌سی زورونلودور. بو دیلده یازیلمایان دفترلر و بلگه‌لر رسمیت داشیمایاجاقدیر.

3-      محکمه‌لرده‌کی بوتون ایشلملر آذربایجان دیلیله یاپیلاجاق، بو دیلی بیلمه‌ینلر اوچون مترجیم وئریله‌جکدیر.

4-      بوتون آذربایجان ایداره‌لری، قوروملاری و ناظیرلیکلری آراسینداکی مکتوبلاشما‌لار آذربایجان دیلینده اولما‌لی‌دیر.

5-      توپلانتی و قورولتایلارداکی دانیشمالار و مذاکره‌لر آذربایجان دیلینده یاپیلما‌لی‌دیر

6-      دؤلت ایداره‌لرینده چالیشان و باشقا دیلده دانیشان یابانجیلار، آذربایجان دیلینده یازما، اوخوما و دانیشمانی اؤیرنمک زوروندا‌لار

7-      باشقا بیر دیلده اوخوما یازماسی اولان دؤلت مأمورلاری اوچون معاریف ناظیرلیگی طرفیندن ایلگیلی قوروملاردا دیل کورسلاری آچیلاجاقدیر. بو شخصلرین چالیشما مساعیسیندن بیر ساعات آزالدیلاجاقدیر

8-      آذربایجاندا یاشاماقدا اولان دیگر ائتنیکلر ایشلرینی اؤز دیللرینده یاپما حاقینا صاحیبدیرلر. آنجاق، یازیلار و رسمی بیلدیریلرده اؤز دیللری ایله یاناشی، رسمی دؤلت دیلی اولاراق آذربایجان دیلینی ده ایشلتمه‌لیدیرلر.

9-      آذربایجاندا یاشایان اتنیک آزینلیقلار، اؤز مکتبلرینده اؤز دیللرینده تحصیل آلابیلرلر. آنجاق، بو مکتبلرده ده آذربایجان دیلی‌نین اوخودولماسی زورونلودور.

10-   آذربایجان میللی حکومتی، آذربایجان دیلی‌نین مکتبلرده اگیتیمی ایله ایلگیلی قرارلاری اونایلامیشدیر. مکتب  اؤیرتمنلری‌نین ده میللی دیلده اگیتیمی اؤزلرینه میللی وظیفه بیلمه‌لری گرکیر.

پیشه‌وری-آذربایجان میللی دؤلتی‌نین باش ناظیری (آذربایجان، سایی 96).

بو ماده‌لرین حاضیرلانماسیندا آذربایجان معاریف ناظیرلیگی‌‌نین قرارلاری اساس آلینمیشدیر. 12 دسامبر 1945-ده آذربایجان میلی قورولتاییندا آلینان و آذربایجان معاریف ناظیرلیگی طرفیندن آچیقلانان بو قرارلار بئله‌دیر:

1-      بوتون میللی و دؤلت مکتبلرینده آذربایجان دیلی‌نین اؤیردیمی اوچون گرکن حاضیرلیقلار یاپیلسین.

2-      بیرینجی ماده‌نین اویغولانماسی و گرکن میللی درس کیتابلاری‌نین حاضیرلانامسی اوچون آذربایجان معاریف ناظیرلیگی‌‌نین نزدینده "درس کیتابلاری" بؤلومو آچیلسین.

3-      درس کیتابلارینی حاضیرلایان هیئت اویه‌لری اردملی و تجروبه‌لی اؤیرتمنلردن اولوشسون.

4-      بو هیئت آذربایجان دیلینده یازیلان بوتون درس کیتابلارینی اینجه‌له‌دیکدن سونرا سونوجو معاریف ناظیرلیگینه بیلدیرسین.

5-      درس کیتابلاری بؤلومو؛ ادبیات، تاریخ، ریاضیات، فیزیک، جوغرافیا و دیگر آلانلاردا کیتاب حاضیرلاسین.

6-      درس کیتابلاری بؤلومونه تجروبه‌لی و اردملی بیر شخص مودور سئچیلسین.

7-      درس کیتابلاری بؤلومو بئش گون ایچینده پروقرامی و گرکن بودجه‌نی بلیرله‌ییب، اونای اوچون معاریف ناظیرلیگینه تسلیم ائتسین.

8-      درس کیتابلاری بؤلومو یئتکیلیلری بیر آی ایچینده4-1-جی صینیفلار اوچون بوتون علمی فنی کیتابلاری حاضیرلاییب یایینلاتسین.

9-      بوتون میلی و دؤلت مکتبلری مودورلرینه امیر وئریلمیشدیر کی، درس کیتابلاری یایینلاندیغی آندان اعتباراً، هر صینیفا مخصوص درسلیکلردن یارارلاناراق آنادیلینده تحصیله باشلادیلسین.

10-   بوتون مودورلر، اؤیرتمنلر، معاریف مأمورلاری و کولتورسئور انسانلار میللی دیل و کولتوروموزون گلیشمه‌سی‌نین تملینی اولوشدوران یوخاریداکی ماده‌لرین اویغولانماسی اوچون حرکته گئچمه‌لیدیرلر.

آذربایجان معاریف ناظیری م. بیریا (آذربایجان قزئتی، سایی84).

آذربایجان میلی حکومتی‌نین ان اؤنملی فعالیتلریندن بیری ده تبریزده آذربایجان دؤلت اونیورسیته‌سی‌نین تأسیسی ایدی. آذربایجان دؤلت اونیورسیته‌سی باشلانغیجدا طب، زراعت و پداقوژی فاکولته‌لریله ایشه باشلامیشدیر. پداقوژی فاکولته‌سی تاریخ، دیل و ادبیات، فلسفه، حقوق، فیزیک-ریاضی و طبیعی بؤلوملریندن اولوشماقدایدی. حکومت، معاریف ناظیرلیگینی اوستاد سئچیلمه‌سی و تورکجه کیتاب حاضیرلانماسی ایله گؤره‌ولندیرمیشدی (آذری درگیسی، سایی 1، سون باهار، 2003، ص.46).

آذربایجان میللی حکومتی دؤنمینده تورکجه مطبوعات: قزئت و درگیلر

رضا شاهین دئوریلمه‌سی‌نین آردیندان میدانا گلن ارکینلیک (آزادلیق) سونوجوندا گونئی آذربایجاندا دا اونلارجا قزئت چیخماغا باشلادی. 1946-1941-دا گونئی آذربایجاندا یایینلانان 36 قزئتدن یاخلاشیق 15-ی تورکجه و یا تورکجه- فارسجا اولموشدور. فارسجا قزئتلر ده داخیل توپلام 26 قزئت آذربایجان دموکرات فیرقه‌سی، میللی حکومت، آذربایجانین مختاریتی و میللی شخصیتلرین تانیتیمی کیمی قونولاری اله آلمیشدیر (مجیدی 217: 2003).

آذربایجان قزئتی

دؤنمین ان اؤنملی قزئتی اولان آذربایجان، 1945 ایلینه قدر آذربایجان جمعیتی‌نین، 1945-دن 1946 ایلینه قدر ایسه آذربایجان دموکرات فیرقه‌سی‌نین یایین اورقانی اولاراق تبریزده یایینلانمیشدیر. آذربایجان دموکرات آدی ایله چیخدیغی بیرینجی دؤنمدن اعتبارا دیل مسئله‌سی و آذربایجان‌ین خالقین اراده‌سیله یؤنتیلمه‌سی گرکدیگی؛ مرکزی حکومت، آمریکا و اینگیلتره‌نین اؤلکه‌ده‌کی پولیتیکا‌لاری‌نین الشدیریلمه‌سی؛ ایراندا و گونئی آذربایجاندا دموکراتیک بیر حکومته دستک وئریلمه‌سی کیمی موضوعلار یئر آلماقدا‌دیر. قزئتین بیرینجی یایین دؤنمی‌نین مودورلویونو ع. شبستری و باش یازارلیغینی اسماعیل شمس یاپمیشدیر. بو دؤنمده قزئت هفته‌ده ایکی کز یایینلانمیشدیر (روستمووا 1993: 7؛ مجیدی 2003: 31). م. مجیدی قزئتین ایلک دؤنمی‌نین ساده‌جه فارسجا چیخدیغینی یازارکن، ودادی مصطفایف اونون تورک و فارس دیللرینده چیخمیش اولدوغونو بلیرتمکده‌‌دیر. آذربایجان قزئتی‌نین تورک دیلینه یؤنه‌‌لیک اولوملو توتومو، اونون ایلک دؤنمده ده ایکی دیلده چیخمیش اولدوغو احتیمالینی گوجلندیرمکده‌‌دیر. نئجه کی، قزئتین 24 آذر 1320 (1941) تاریخلی ساییسیندا دیل مسئله‌سی اوزرینه بئله بیر یازی یایینلانمیشدیر:

"... هر بیر میللت اؤز میللی دیلینی، عادت–عنعنه‌لرینی قوروما‌لی، اؤز  ایشلرینی و گلیشیمی ایله باغلی مسئله‌لری اؤزو اداره ائتمه‌‌لی‌دیر. باشقا میللتلرین اونون دیلینه و دیگر ایشلرینه قاریشماسی یاسادیشی و حریته آیقیری‌دیر. بیز اعلان ائدیریک کی، اؤز دیلی، میللتی و گله‌نگی اولان آذربایجان، آنا دیلینی ایشلتمه، بو دیلده مکتبلرده تحصیل آلما و کیتاب یایینلاما حاقینا صاحیبدیر (مصطفایف 113: 2000)."

قزئت عینی زاماندا آذربایجانلی‌لارین باغیمسیز بیر میللت اولدوغو، "ایران میلتی" اصطلاحی‌نین ایسه دوغرو اولمادیغی فیکرینی ساوونماقدا‌دیر. قزئت یازارلارینا گؤره، "میللت؛ دویغو، دیل، گله‌نک و اراضی بیرلیگینه صاحیب اولان خالقا دئییلیر." بو اؤزللیکلر آذربایجاندا اولدوغو حالدا، ایراندا یوخدور. چونکو ایران چوخ میللتلی بیر اؤلکه‌‌دیر. دولاییسی ایله ده هئچ بیر دیل ایران باغیمسیزلیغی‌نین سمبولو اولا بیلمز (مصطفایف 111-110: 2000).

آذربایجان دموکرات فیرقه‌سیندن سونرا بو پارتی‌نین رسمی یایین اورقانینا چئوریلن آذربایجان قزئتی، ایکینجی دؤنمینه یئنه علی شبستری‌نین مودورلویو ایله باشلار. 97-30-جی ساییلار یایین قورولو، 151-98-جی ساییلار احمد موسوی، 246-152-جی ساییلار فتحی خشکنابی و 288-247-جی ساییلار ایسه اسماعیل شمس‌ین ائدیتورلوغوندا یایینلانیر. قزئتین بو دؤنمده‌کی دیلی اساسا تورکجه‌‌دیر. باش یازیلارین بؤیوک بیر قیسمینی "پ" امضاسی ایله ج. پیشه‌وری و "ج" امضاسی ایله سلام‌الله جاوید یازمیشدیر (آذربایجان قزئتی، سایی11، صص 2-1). قزئتین 2-جی دؤنمی‌نین بیرینجی ساییسینداکی "فیرقه‌میز ایشه باشلادی" آدلی باش یازیسی امضا‌سیزدیر. باش یازیدا آذربایجان دموکرات فیرقه‌سی‌نین رسما فعالیته باشلاماسی بلیرتیلیرکن بو فیرقه‌نین ایرانین باغیمسیزلیغینا ایناندیقلاری حالدا آذربایجان خالقی‌نین مقدراتی‌‌نین اؤزو طرفیندن تعیین ائدیلمه‌سی گرکدیگی ده یازیلماقدا‌دیر. عینی ساییدا "روزنامه‌میزین دیلی" عنوانی آلتیندا تورکجه‌نین سون درجه زنگین بیر دیل اولدوغو و خالقین قانیندا و اورگینده کؤک سالدیغی یازیلدیقدان سونرا قزئتین بو دیله داها چوخ اؤنم وئره‌جگی بلیرتیلمیشدیر. یازارا گؤره، "آذربایجان دیلی او قدر قووتلی و اونون صرف و نحو قایدالاری او قدر محکم و طبیعی‌دیر کی، حتی اونون ایچینه وارد ائدیلمیش فارس و عرب کله‌مه‌لری اخراج ائدیلسه بئله اونونلا بؤیوک فیکیرلری، عالی مقصدلری یازیب شرح وئرمک مومکوندور." (آذربایجان قزئتی، سایی 1).

آذربایجان قزئتی‌نین تقریباً بوتون ساییلاریندا ج. پیشه‌وری‌نین دانیشمالاری‌نین اؤزتی وئریلمکده‌‌دیر. 6-جی ساییدا ج. پیشه‌وری "فیرقه‌میزین تاریخی ایشی" باشلیقلی یازیسیندا آذربایجان دموکرات فیرقه‌سینه قیسا بیر سوره ایچینده اون مینلرجه یئنی اویه‌نین آد یازدیریب بؤیوک بیر گوج اولوشدوردوغونو و میللی آزادلیغین تأمین ائدیلمه‌سی اوچون اونلارین فداکارلیغینا احتیاج دویولدوغونو بلیرتمکده‌‌دیر.

عینی ساییدا تبریزین تئاتر اویونچولاریندان‌ جواد شفیع زاده امضا‌لی بیر یازیدا تبریزده، خویدا و اورمیه‌ده دفعه‌لرجه عزیر حاجی‌بگوفون مشهدی عباد، آرشین مال آلان، لیلی و مجنون، شاه عباس و خورشید بانو اوپرا-تئاترلاری‌نین گؤسترییه سونولدوغونو و هر دفعه‌سینده ده خالقین بگنیسینی قازاندیغینی اؤیرنیریک (آذربایجان قزئتی، سایی 7).

آذربایجان میللی حکومتی دؤنمینده تورکجه تئاترلا ایلگیلی بیلگیلره اکرم رحیملی‌نین اثرینده ده راستلاییریق. رحیملی‌یه گؤره، آذربایجان میللی حکومتی‌نین قورولوشوندان اؤنجه تبریزده ایلکل (ابتدایی) بیر شکیلده فعالیت گؤسترن "آذربایجان"، "فیردوسی"، "ایران"، "تبریز" و "حقیقت" تئاتر قروپلاری قوزئی آذربایجان تئاترچیلاری‌‌نین یاردیمییلا آذربایجان میللی تئاتری‌نین تملینی اولوشدوردولار. میلت و وطن سئوگیسی؛ جهالت و موهوماتلا مجادله؛ اخلاق، کولتور و قادینلارین توپلومداکی سورونلاری گونئی آذربایجان میللی تئاتری‌نین اساس قونولارینی تشکیل ائتمکده‌یدی. بو دؤنمده ان چوخ اوینانان تئاترلارین باشیندا ع. حاجی‌بگوفون "او اولماسین، بو اولسون" و یا باشقا آدییلا "مشهدی عباد"؛ "آرشین مال آلان"؛ جعفر جبارلی‌نین "آیدین"، "اود گلینی"، "آلماس"؛ اوکتای ائل اوغلو و جلیل محمد قولیزاده‌نین بیر چوخ درام اثری گلیردی. 28 مارس 1946-دا ایسه آذربایجان میللی حکومتی‌نین قراری ایله تبریزده آذربایجان دؤلت درام تئاتری قورولدو (رحیملی 99-100: 2003).

آذربایجان قزئتینده "فیرقه‌میز ایره‌‌لی گئدیر"، "بؤیوک بلا‌لاردان بیری"، "ایالت انجمنی"، "هامی بیلمه‌‌لی‌دیر" (سایی 2)؛ "میللت بیزیمله‌‌دیر" (فارسجا) (سایی 4)؛ "لندن انجمنینه گؤندریلن تلگراف"، "میللی مطبوعات یاراتماق یولوندا" (سایی 10)؛ "ارتجاع باش قالدیردی"، "آذربایجان‌ین بؤیوک خالق و معاریف خادیمی روشدیه"، "ایراندا فاشیزمین گؤسترگه‌لری" (فارسجا)، (سایی 11)؛ "فیرقه‌میزین بیرینجی کونقره‌سی مناسیبتیله"، "آذربایجان دموکرات فیرقه‌سی عضولری بیلمه‌‌لی‌دیر" (سایی 12)؛ "ارباب و رعیت مسئله‌سی‌نین حللی"، "یئنی حیاتا دوغرو" (سایی 13)؛ “بیزی اؤز حالیمیزا قویسونلار"، "آذربایجان دموکرات فیرقه‌سی‌نین عموم ییغینجاغی" (سایی 14)؛ "آذربایجان بیر داها آلدانمایا‌جاق‌دیر" (فارسجا) (سایی 15)؛ "آذربایجان اؤز تاریخی وظیفه‌سینی اونوتماز"، “برلین فیلمی" (سایی 16)؛ "بیرینجی کونقره‌میز"، "بالکان مسئله‌سی‌نین حللی" (فارسجا) (سایی 17)؛ "مختاریت مسئله‌سی و انجمنی ایالتی"، “"قزوینده یاشایان آذربایجان جاوانلاری‌نین قراری" (سایی 18)؛ "فرخ-و نه اوچون گؤندریرلر"، "آذربایجانلیلاری تانییین" (فارسجا) (سایی 19) کیمی مقاله‌لر و "وطن سئوگیسی" (سایی 6)؛ "حق و آزادلیق" (سایی 7)؛ "یاشاماز" (سایی 10)؛ "گول آذربایجان" (سایی 11)؛ "همیشه‌‌لیک یاشا آذربایجان" (سایی 12)؛ "اویان ای آذریستان اهلی" (سایی 13)؛ "نییه" (سایی 14)؛ "اوغرولار ال-قول آچیب هر گئجه بیر یانا گئدیر" (سایی 16)؛ "شرفلی آذربایجانا" (سایی 17)؛ "گلین دوستلار، گلین" (سایی 18)؛ "وطن" (سایی 19) آدلی شعرلر یئر آلماقدا‌دیر.

آزاد ملت قزئتی

"ارکین میلت" آنلامینا گلن آزاد ملت قزئتی آذربایجان میللی حکومتی‌نین قورولوشوندان 73 گون سونرا 5 اسفند 1324 (24 فوریه 1946)-دن آذر 1325 (دسامبر 1946) تاریخینه قدر آذربایجان میللی مجلیسی‌نین اورقانی اولاراق اسماعیل شمس‌ین مودورلویونده تبریزده یایینلانمیشدیر. 4 صحیفه‌ده، 4328xسانتیمتر بویوتلاریندا هفته‌ده اوچ کز تورکجه چیخان بو قزئتده آذربایجان میللی مجلیسی‌نین قرارلاری، سیاسی و توپلومسال ارکینلیکلر، آذربایجانین مشهور شخصیتلری‌‌نین تانیتیمی، آذربایجانین اؤنملی مسئله‌لری، ایچ و دیش خبرلر و یوروملار و دؤلت اعلانلارینا گئنیش یئر وئریلمیشدیر. قزئت رسیملی و آغ-قارا اولوب توپلام 116 سایی یایینلانمیش، 1946 ایلینده آذربایجان میللی حکومتی‌نین دوشورولم‌سیندن سونرا قاپادیلمیشتیر (مجیدی 45: 2003؛ اوزون 47: 2002).

غلبه قزئتی

آذربایجان میللی حوکومتی تحصیل ناظیری محمد بیریانین مودورلویونده آذربایجان ایشچیلر و امکچیلر بیرلیگی‌نین اورقانی اولاراق چیخان غلبه قزئتی‌‌نین ایلک ساییسی اسفند 1324 (مارس 1946)-دا تبریزده یایینلانمیشدیر. قزئتین دیلی تورکجه‌دیر. 4-2 صحیفه‌ده، 3242xسانتیمتر بویوتلاریندا اولوب سوسیالیست پارتیلر و آذربایجان ایشچی و امکچیلریله ایلگیلی خبرلری ایچرمکده‌دیر. قزئت، آذربایجان میللی حکومتی‌نین دوشورولمه‌سیندن سونرا قاپانماق زوروندا قالمیشدیر (مجیدی 140: 2003؛ روستمووا 188: 1993؛ اوزون 73: 2002؛ ابو ترابیان 1987؛ جلیلی 152-153: 1996).

یئنی شرق قزئتی

یئنی شرق قزئتی‌‌نین ایلک ساییسی اسفند 1322 (1943)-ده ایران توده پارتیسی‌نین آذربایجان قولونون یایین اورقانی اولاراق محمود ترابی‌نین مودورلویونده تبریزده یایینلانمیشدیر. باکیدا چیخان 21 آذر درگیسینده قزئتین ایلک ساییسی‌نین 1941-ده چیخمیش اولابیله‌جگی سؤیلنسه ده، دیگر قایناقلاردا بو تاریخ 1943 اولاراق گؤستریلمیشدیر. قزئت دسامبر 1945 تاریخینه قدر خاور نو آدی آلتیندا فارسجا؛ آذر 1324 (دسامبر1945)-دن دسامبر 1946 تاریخینه قدر یئنی شرق آدییلا تورکجه یایینلانمیشدیر. انور اوزون قزئتین بویوتلارینی 3447/5xاولاراق وئریرکن، موسی مجیدی ایلک ساییلاری‌نین 32x 46 و داها سونراکی سایی‌لارین 4228xسانتیمتر بویوتلاریندا اولدوغونو یازار. قزئتین ایچریگینی آذربایجان میلی مجلیسی‌نین قرارلاری، آذربایجان خبرلری و اعلانلار اولوشدورماقدا‌دیر. یئنی شرق، میلی حکومتین دوشورولمه‌سی‌نین آردیندان قاپادیلمیشدیر (مجیدی 103-104: 2003؛ اوزون 75: 2002؛ روستمووا 132-133: 1993؛ ابو ترابیان 1987؛ جلیلی 208-207: 1996).

آذربایجان اولدوزو قزئتی

آذربایجان اولدوزونون ایلک ساییسی 16 دسامبر 1944 ایلینده ستاره آذربایجان آدی ایله فارس و تورک دیللرینده تبریزده یایینلانمیشدیر. م. علی هلال ناصری‌نین مودورلویو و ادیتورلوغوندا ایران توده پارتیسی‌نین ایشچیلر و امکچیلر بیرلیگی‌نین یایین اورقانی اولاراق چیخان قزئت، 8-6 صحیفه‌ده، 3424xسانتیمتر بویوتلاریندا اولوب ایللیک آبونه‌سی 180 و تک سایی قیمتی 5 ریال‌دیر. قزئتده هم مزاح، هم ده جیددی و الشتیرل (تنقیدی) یازیلار یئر آلماقدا‌دیر. آذربایجان میللی حکومتی دؤنمینده آذربایجان اولدوزو آدی ایله یایینینی داوام ائتدیرن قزئتین یازارلاریندان‌ بیری ده مشهور قزئته‌جی اسماعیل شمس‌دیر. قزئتین ایکینجی دؤنمی‌نین 4-جو ساییسیندا گوونلیک شوراسی‌نین ایرانلا ایلگیلی مذاکره‌لری، قادینلارین توپلومسال فعالیتلری، شاعیر قطران تبریزی‌نین حیاتی و آذربایجانین قونشو اؤلکه‌لرله ایلیشکیلری کیمی قونولار اله آلینمیشدیر (مجیدی 36-35: 2003؛ اوزون 55: 2002؛ روستمووا 67، 19: 1993؛ جلیلی 31: 1996).

مدنیت قزئتی

سوویت کولتور ائوی طرفیندن تورکجه اولاراق تبریزده یایینلانان مدنیت قزئتی‌‌نین ایلک ساییسی ابو ترابیانا گؤره فروردین (مارس-آوریل) 1946، مجیدی‌یه گؤره ایسه عینی ایلین شهریور (آقوست-سپتامبر) آییندا چیخمیشدیر. قزئت 4 صحیفه‌ده، 3628xسانتیمتر بویوتلاریندا اولوب سیاسی، ادبی و طنز قونولاری ایچرمکده‌دیر. ایلک صحیفه‌سی رنگلی و رسیملی اولان مدنیت قزئتی‌نین بیرینجی ساییسیندا آذربایجانین مشهور مزاح شاعیری معجز شبستری‌نین شعری یایینلانمیشدیر. قزئتین یایینی آذربایجان میللی حکومتی‌نین دوشورولمه‌سیندن سونرا دوردورولموشدور (مجیدی 164: 2003؛ ابو ترابیان 1987؛ جلیلی 178: 1996؛ روستمووا 113: 1993).

اورمیه قزئتی

آذربایجان دموکرات فیرقه‌سی‌نین اورمیه قولونون یایین اورقانی اولاراق اورمیه‌ده تورکجه یایینلانمیشدیر. ابو ترابیان، قزئتین ایلک کز 4 بهمن (24 ژانویه) 1946-دا چیخدیغینی یازار. قزئت ایله ایلگیلی چوخ بیلگی بولونماماقدا‌دیر. آنجاق، انور اوزونا گؤره، هفته‌ده ایکی کز و توپلام 25 سایی یایینلانمیشدیر. جلیلی ایسه قزئتین هفته‌لیک اولدوغونو سؤیلر (مجیدی 74: 2003؛ روستمووا 150: 1993؛ ابو ترابیان 1987؛ اوزون 109: 2002؛ جلیلی 57: 1996).

آذر قزئتی

آذر قزئتی آذربایجان دموکرات فیرقه‌سی‌نین زنجان قولونون یایین اورقانی اولاراق 30 ژانویه 1946-دا منوچهر سعید وزیری طرفیندن تورکجه اولاراق یایینلانمیشدیر. قزئتین سیاسی خبر آغیرلیقلی اولدوغو، آذربایجان میللی حکومتی‌نین قرارلاری و فعالیتلرینی زنجانا یانسیتدیغی بیلینمکده‌دیر. بو دؤنمده چیخان دیگر تورکجه قزئتلر کیمی آذربایجان میللی حکومتی‌نین دوشورولمه‌سی‌نین آردیندان قاپادیلمیشتیر (مجیدی 26: 2003؛ روستمووا 11: 1993؛ جلیلی 27: 1996؛ اوزون 48: 2002

وطن یولوندا قزئتی

2-جی دونیا ساواشی سیراسیندا سوویتلر بیرلیگی‌نین گونئی آذربایجانی اشغالیندا قیزیل اوردونون دستگیله 1942-1946 ایللرینده تبریزده تورک دیلینده چیخاریلان وطن یولوندا قزئتی‌‌نین رداکتورلوغونو قوزئی آذربایجانلی اژدر اوغلو؛ ح. شاهگلدی؛ جعفر خندان و رضا قولی‌یف یاپمیشدیر. 4 صحیفه‌ده، 4229xسانتیمتر بویوتلاریندا اولان قزئت، 2-جی دونیا ساواشی خبرلری، قیزیل اوردونون ظفرلری، قوزئی آذربایجان صنعت و بیلیم آدام‌لاری‌نین تانیتیمی، سوسیالیزم دونیاسی‌نین ساواش قهرامانلاری‌نین تانیتیمی، گونئی آذربایجان میللی مجلیسی‌نین خبرلری و فاشیزم علیهینه شعارلاری ایچرمکده‌دیر (مجیدی 186: 2003؛ جلیلی 205-204: 1996؛ روستمووا 128: 1993).

آلمان اشغالچیلارینا اؤلوم قزئتی

روستمووانین وئردیگی بیلگییه گؤره، 1944-1943 ایللرینده تبریزده واراقلار حالیندا یایینلانمیشدیر. آیدا اوچ کز یایینلانان بو قزئت واراقلاری‌نین ایچریگی آدیندان دا گؤرولدویو اوزره آلمان اشغالچیلارینا و فاشیزمه قارشی یازیلاردان اولوشموشدور (روستمووا 31-30: 1993).

شفق درگیسی

سوویتلر بیرلیگی ایله کولتورل ایلیشکی ساغلایان ایران جمعیتی‌نین تبریز قولونون یایین اورقانی اولاراق یایینلانان شفق درگیسی‌نین ایلک ساییسی مرداد (جولای-آقوست) 1945-ده تبریزده چیخمیشدیر. داها چوخ ادبی-بدیعی ایچریکلی یازیلارین بولوندوغو بو درگیده آرا سیرا فارسجا یازیلارا دا یئر وئریلمیشدیر. درگی اورتالاما 60 صحیفه‌ده و 1724xسانتیمتر بویوتلاریندا آیلیق اولاراق یایینلانمیشدیر (جلیلی 138: 1996؛ روستمووا 76: 1993؛ ابو ترابیان 1987). م. س. طباطبایی درگی‌نین توپلام 12 سایی چیخدیغینی سؤیلر (طباطبایی 460: 1999).

ادبیات صحیفه‌سی قزئتی

محمد بیریانین مودورلویونده چیخان ادبیات صحیفه‌سی‌نین چیخیش تاریخی ایله ایلگیلی کسین بیر بیلگی بولونماماقدا‌دیر. انور اوزون قایناق گؤسترمه‌دن قزئتین چیخیش تاریخینی 1941 ایلی بلیرتیرکن، قزئتین 15-جی ساییسینی اینجه‌له‌ین، آنجاق او ساییدا تاریخین یازیلمامیش اولدوغونو سؤیله‌ین موسی مجیدی اونون 1946-1945 ایلینده، جلیلی ایسه 1945-ده چیخدیغینی سؤیله‌مکده‌‌دیر. روستمووا قزئتین بیرینجی ساییسینی الده ائتدیگینی و اورادا 1943 ایلی‌نین بلیرتیلدیگینی سؤیلر. قزئت 2 صحیفه‌ده، 2236xسانتیمتر بویوتلاریندا اولوب آذربایجان ادبیاتی، وطن شعرلری و بعضی سیاسی قونولارلا ایلگیلی بیلگیلری ایچرمکده‌‌دیر (مجیدی 59: 2003؛ روستمووا 81-80: 1993؛ جلیلی 53: 1996؛ اوزون 62: 2002).

گونش درگیسی

گونش درگیسیله ایلگیلی ساده‌جه "آذربایجان دؤورو مطبوعاتی" کیتابیندا قیسا بیلگی بولونماقدا‌دیر. درگی، سپتامبر 1946 ایلینده آذربایجان شاعیر و یازیچیلار جمعیتی طرفیندن تبریزده یایینلانمیش صنعت/هنر، توپلوم و تاریخ ایچریکلی بیر مجموعه‌‌دیر (روستمووا 214: 1993).

ندای گرگان قزئتی

توده پارتیسی‌نین گرگان کومیته‌سی‌نین اورقانی اولاراق احمد قاسمی طرفیندن گرگان شهرینده فارسجا و تورکمن تورکجه‌سیله یایینلانمیشدیر. ندای گرگان او دؤنمده تورکمنلر طرفیندن اؤز دیللرینده چیخان آز ساییدا قزئتلردندیر. قزئتله ایلگیلی داها چوخ بیلگییه اولاشیلابیلمه میشدیر (ابو ترابیان 1987).

جودت قزئتی

ایلک ساییسی مرداد (جولای-آقوست) 1927-ده اردبیلده حسن جودت‌ین مودورلویونده چیخان جودت قزئتی 1938-ده قاپاتیلمیش، بئش ایل سونرا غلامحسین حبیب‌اللهی‌نین مودورلویو و حسن جودت‌ین باش یازارلیغیندا تکرار یایینا باشلامیشدیر. جودت قزئتی ایکینجی دؤنمده آذربایجان دموکرات فیرقه‌سی‌نین اردبیل اورقانی اولاراق تورک و فارس دیللرینده یایینلانمیشدیر. قزئتین صاحیبی حسن جودت دؤنمی‌نین آیدین شخصیتلریندن اولموش، اردبیلده ایلک کز قرائتخانا، تئاتر سالونو و قورقوشون مطبعه‌سی تأسیس ائتمیشدیر. قزئت 1946 ایلینده قاپادیلمیشدیر (مجیدی 95: 2003؛ طباطبایی 252: 1999؛ جلیلی 93: 1996؛ روستمووا 46: 1993؛ اوزون 60-59: 2002).

جوانلار قزئتی

آذربایجان دموکرات فیرقه‌سی‌نین گنجلر قولونون اورقانی اولاراق تبریزده تورکجه یایینلانمیشدیر. جوانلار هفته‌لیک قزئتی‌‌نین ایلک ساییسی 25 اردیبهشت (15 مای) و سون ساییسی آذر (دسامبر) 1946-دا چیخمیشدیر. انور اوزون یانلیش اولاراق قزئتین 1942-ده چیخدیغینی یازمیشدیر. قزئت آذربایجان میلی حکومتی‌نین ییخیلماسیندان سونرا قاپادیلمیشدیر (جلیلی 93-92: 1996؛ مجیدی 95-94: 2003؛ ابو ترابیان 1987؛ اوزون 59: 2002).

آذربایجان میللی حکومتی دؤنمینده کیتاب یایینی

آذربایجان میلی حکومتی دؤنمینده تورکجه قزئت و درگی یایینیندا اولدوغو کیمی تورکجه کیتاب یایینیندا دا پاتلاما اولموشدور. گونئی آدربایجاندا چیخان کیتابلارین بؤیوک قیسمی یا تاماماً تورکجه چیخمیش، یا دا فارس دیلینده آذربایجانلا ایلگیلی اولموشدور. داها اؤنجه‌کی دؤنملردن فرقلی اولاراق تورکجه نثر ده شعرله یاناشی گلیشمه سورجینه گیرمیشدیر. ان اؤنملیسی ایسه ایلک مکتبلر اوچون "وطن دیلی" آدلی آلتی جیلد درس کیتابی‌نین یایینلانماسی‌دیر. بیرینجی صینیف اوچون حاضیرلانمیش بیرینجی جیلدین ایلک بؤلومو سس و حرفلرین اؤیرتیمی ایله ایلگیلی‌دیر. ایلک درس "آ" و "ت" حرفلری‌نین یازیلیشییلا باشلار، "آت" و "آتا" کلمه‌لری اؤرنک گؤستریلیر و اوشاق ایلک درسدن اعتبارا جومله قورماغی و یازماغی دا اؤیرنیر. بو بؤلوم کیتابین 47-جی صحیفه‌سینه قدر داوام ائدر. آذربایجان معاریف ناظیرلیگی طرفیندن حاضیرلانان بو کیتابدا ایشله‌دیلن جومله‌لرین سئچیمینده ده دویارلی‌لیق گؤستریلمیش، هم آتاسؤزلری و دئییملر، هم ده آذربایجانلا ایلگیلی بیلگی وئریلمیشدیر. اؤرنگین:

شهریمیزه هله چوخ مکتب لازیم‌دیر (ص. 33)؛ ائل گوجو، سئل گوجو (ص. 39)؛ چالیشقان آدام ضرر چکمز (ص. 42)؛ ذاکر آذربایجانین بؤیوک شاعیری‌دیر. (ص. 43)؛ من آذربایجاندا یاشاییرام. (ص. 43)؛ صبر ایله حلوا پیشر ای قورا سندن – بسله‌سن آطلاس اولار توت یارپاغیندان (ص. 45)؛ دالیدان آتیلان داش توپوغا دگر (ص. 46)؛ ظلمله آباد اولان، عدل ایله برباد اولار (ص. 46).

کیتابین 2-جی بؤلومو متن اؤرنکلریندن عبارتدیر. متنلر شعر و نثر، قیسا حیکایه‌لر و یا تاپماجالار شکلینده وئریلمیشدیر. آتاسؤزلری‌نین سئچیمینده ده دقت گؤستریلدیگینی اؤرنکلردن آنلاماق مومکوندور:

نه تؤکرسن آشیوا او گلر قاشیغیوا؛ قونشویا اومود اولان شامسیز یاتار؛ اؤزو ییخیلان آغلاماز؛ آتیلان اوخ گئری قاییتماز؛ دوستون مین ایسه آز، دوشمنین بیر ایسه چوخدور (ص. 59)؛ تک الدن سس چیخماز؛ قورد توکونو دگیشر، خاصیتینی دگیشمز؛ وجدانی اولمایانین، ایمانی دا اولماز (ص. 65).

ایکینجی کیتاب "بیرینجی درس گونو" درسیله باشلار. 9-جو درسدن اعتبارا درسلرین سونوندا ایلگیلی سواللار یازیلیر. اوشاقلارا رسیم چیزمه و ال ایشلری اؤیره‌دیلیر. آتاسؤزلری و دئییملر 2-جی کیتابدا دا اؤنملی یئره صاحیبدیر:

بیر میخ بیر نالی، بیر نال بیر آتی، بیر آت بیر مردی، بیر مرد بیر ائلی قورتارار. قارا گونون آغ گونو ده وار. قورخاق گونده یوز یول اؤلر، ایگیت عؤمرونده بیر یول (ص. 45).

"قوشلار" آدلی بیر شعرین سونوندا دؤرد کلمه‌نین آنلامی وئریلمیشدیر: نئچون: نه اوچون؛ یوقسا: مگر؛ یاووق: یاخین؛ ساووق: سویوق (ص. 38). کیتاب "21 آذر بایرامی" یازیسییلا سونا چاتیر. متنده آذربایجان میلی مجلیسی‌نین قورولوش  ایل دؤنومو آنلاتیلدیقدان سونرا بئله یازیلیر:

آذربایجان بیزیم عزیز وطنیمیزدیر. بیز وطنیمیزی سئویریک. آذربایجان میلی مجلیسی بیزیم اومید ائویمیزدیر. میلی مجلیسیمیز پایدار اولا‌جاق. آذربایجان خالقی اونون بایراغی کؤلگه‌سینده همیشه‌‌لیک خوشبخت یاشایا‌جاقدیر (ص. 86).

اوچونجو صینیف اوچون حاضیرلانمیش درس کیتابیندا نورمال متینلرله یاناشی حیوانلارین آدلاری و بعضی بلیرگین اؤزللیکلریله ایلگیلی بیلگی وئریلمکده‌دیر. مشروطیت انقلابی‌نین ایکی قهرمانی اولان ستارخان و باقرخان تانیتیلیر. وطنله ایلگیلی شعرلر یایینلانیر و "آز چوخا تابعدیر" دئییمیله اوشاقلارا دموکراسی درسی وئریلیر. 3-جو صینیف درس کیتابی توپلام 112 صحیفه‌دیر. کیتابین دؤردونجو جیلدی الده ائدیله بیلمه‌میشدیر.

بئشینجی صینیف اوچون حاضیرلانان 244 صحیفه‌لی درس کیتابی آذربایجانین مشهور شاعیری علی اکبر صابرین تانیتیمییلا باشلار. کیتابین داوامیندا گونئیلی-قوزئیلی آذربایجانین بؤیوک شاعیر و یازارلاری تانیتیلماقدا، وطن و آنا دیلی سئوگیسیله یازیلمیش شعر و نثرلریندن اؤرنکلر وئریلمکده‌دیر. کیتابین 164-جو صحیفه‌سیندن اعتبارا "قونشو خالقلارین معاصر ادبیاتی" باشلیقلی یئنی بیر بؤلوم باشلار. بو بؤلومده روس یازارلاریندان‌ ماکسیم گورکی، فارس شاعیر و یازارلاریندان‌ م.ت. ملک‌الشعرا، کورد شاعیرلریندن هژار شرفکندی، ارمنی شاعیرلریندن اوهانس گوگاسیان‌ین تانیتیمی و اثرلریندن اؤرنکلر وئریلمیشتیر. کیتاب ناغیللار، تاپماجالار و سؤزلوکله سونا چاتیر.

داها اؤنجه ده سؤیلندیگی کیمی، وطن دیلی درسلیکلری‌ ایله یاناشی آشاغیداکی درس کیتابلاری دا آذربایجان میللی حکومتی‌نین معاریف ناظیرلیگی طرفیندن یایینلانمیشدیر:

اکابیر اوچون درس کیتابی. معاریف ناظیرلیگی، تبریز 1946، 64 ص.

جوغرافیا، بئشینجی کلاس ابتدایی صینیف اوچون. معاریف ناظیرلیگی، تبریز 1946، 114 ص.

مختصر دونیا تاریخی، بئشینجی ابتدایی کلاس اوچون. معاریف ناظیرلیگی، تبریز 1946، 64 ص.

وطن دیلی، ادبی قرائت کیتابی، آلتینجی ایبتیدایی کیلاس اوچون. معاریف ناظیرلیگی تبریز، 1946، 300 ص.

1941-1946 ایللرینده گونئی آذربایجاندا اؤزللیکله تورکجه چیخان کیتابلارین ان اؤنملیلری کرونولوژیک اولاراق بونلاردیر (موسوی 1994؛ حبیبی 1997؛ مشکور 1996).

ادبی اثرلر (شعر و نثر توپلوسو)، (ی.ی.ی.)، تبریز، 1941.

اعتماد م. مهدی، ناهار وعده‌سی، (ی.ی.ی.)، تبریز، 1943.

ب. م.، اوباشدان خوروزو، (ی.ی.ی.)، تبریز، 1943.

جلیل محمد قولیزاده، ایران-سوویتلر بیرلیگی کولتورل ایلیشکیلر جمعیتی یایینلاری.، تبریز، 1944.

عذاری، حسن (1945). تورکی تصنیفلر، به ضمیمه خودآموز و طرز کوک تار و دستگاهها، چمن آرا یایینلاری، تبریز.

شاعیرلر مجلیسی، شاعیرلر مجلیسی یایینلاری، تبریز، 1945.

دیوان حیران خانیم، ایران-سوویتلر بیرلیگی کولتورل ایلیشکیلر جمعیتی یایینلاری.، تبریز، 1945.

روستم، سلیمان (1945)، شاعیرین سسی، یابانجی دیللرده ادبیات نشری، باکی.

دیوان معجز شبستری، ایران-سوویتلر بیرلیگی کولتورل ایلیشکیلر جمعیتی یایینلاری.، تبریز، 1945.

فدایی (1945). بختیارنامه، ایران-سوویتلر بیرلیگی کولتورل ایلیشکیلر جمعیتی یایینلاری.، تبریز.

افندی‌یوا (1946). صحنه گریمی (جوان آکتیورلارا کؤمک)، مدنیت ائوی یایینلاری، تبریز.

رضا رسول (1946)، وفا، یابانجی دیللرده ادبیات نشری، باکی.

اساسنامه و نظامنامه انجمن ادبی آذربایجان، (ی.ی.ی.)، تبریز، 1946.

آذربایجان میللی حکومتی دؤنمی تورکجه‌سی‌نین اؤزللیکلری

داها اؤنجه‌کی بؤلوملرده ده گؤرولدویو اوزره گونئی آذربایجاندا مشروطیت دؤنمی و پهلوی اؤنجه‌سی تورکجه‌سی‌نین دورومو چوخ دا ایچ آچیجی دئییل. تورکجه‌نین یاسال اولاراق تاماما سربست اولماسینا رغما، رسمی آلانلاردا فارسجا ایشله‌دیلمیش و تورکجه حیاتینی داها چوخ دانیشما و شعر ساحه‌لرینده قورویابیلمیشدیر. او دؤنمده بارماق ساییسی قدر چیخان تورکجه و یا تورکجه-فارسجا قزئتلرین ده عؤمرو چوخ قیسا اولدوغوندان خالقین اوزرینده سورکلی بیر ائتکیسی اولمامیشدیر. آذربایجانلیلارین اؤز دیل و کولتورلرینه دویارسیزلیغی، قاجارلارین حاکیمیتی اینگیلیزلرین باسقیسی ایله رضا شاها دئور ائتمه‌سی و دولاییسییلا آشیری فارس میلیتچیلیگی‌نین گوجلنمه‌سی سونوجوندا تورکجه یاساق بیر دیل حالینا گلدی. یاخلاشیق 15 ایل سورن بو یاساک دؤنمی 2-جی دونیا ساواشی‌نین ایرانا سیچراماسی و ایرانین متفیقلر طرفیندن اشغال ائدیلمه‌سیله سونا چاتدی. گونئی آذربایجان آیدینلاری گئچمیشده‌کی خطا‌لارینی تلافی ائتمک آماجی ایله فعالیته باشلادیلار. تورکجه‌نین آذربایجان اوچون گرچکدن اؤلوم و قالیم مسئله‌سی اولدوغونو آنلایان آیدینلار، وار گوجلریله تورکجه‌نین رسمی‌لشمه‌سی اوچون چابا گؤستره‌رک، اونلارجا تورکجه قزئت، دئرگی و کیتاب یایینلاماغا باشلادیلار. مطبوعاتدا و نشریاتدا ایشله‌دیلن تورکجه اصلینده مشروطیت دؤنمی تورکجه‌سی‌نین داوامی دئییلدی. چونکو آذربایجان تورکجه‌سی ایراندا یاساقلاندیغی حالدا، قوزئی آذربایجاندا گلیشیمینی سوردورمکده‌یدی و گونئی آذربایجان آیدینلاری تورکجه‌نی بوراخدیقلاری یئردن دئییل (1925)، قوزئی آذربایجاندا گلیندیگی نقطه‌دن باشلایاراق داوام ائتدیردیلر. بونا بنزر دوروما ایران اسلام انقلابیندان سونراکی دؤنمده ده راستلانماقدا‌دیر.

گونئی آذربایجان آیدینلاری‌نین بو ساحه‌ده‌کی باشاریلاری بئله آچیقلانابیلر:

1.      آذربایجان میللی حکومتی دؤنمینده چیخان تورکجه کیتاب و قزئتلرین نشرینده قوزئی آذربایجان تورکلری‌نین یاخیندان و اوزاقدان رولو اولموش و قوزئی آذربایجان تورک ادبی دیلی‌نین یایغینلاشماسیندا ائتکیلی اولموشدور.

2.      آذربایجان دموکرات فیرقه‌سی‌نین قوروجولاری و گونئی آذربایجاندا تورکجه قزئت یازارلاری‌نین بیر چوخو بیر سوره قوزئی آذربایجاندا یاشامیش، آذربایجان ادبی دیلینی بللی بیر اؤلچوده اؤیرندیکدن سونرا گونئی آذربایجانا دؤنه‌رک قزئته‌چیلیک و یایینجیلیق فعالیتینه باشلامیشلاردیر. بو خصوصدا آذربایجان میللی حکومتی باش ناظیری و آذربایجان قزئتی‌نین باش یازاری ج. پیشه‌وری ان گؤزل اؤرنکدیر.

3.      آذربایجان میللی حکومتی دؤنمینده تورکجه بیلینچلی بیر شکیلده اؤیرنیلمگه باشلامیش و اؤزللیکله قوزئی آذربایجان قایناقلاریندان‌ فایدالانیلمیشدیر.

آذربایجان میللی حکومتی دؤنمی یازیلی تورکجه‌سینده آغیز اؤزللیکلری اورتا‌دان قالخماقدا، آنجاق گنل اولاراق گونئی آذربایجان تورکجه‌سی‌نین بعضی اؤزللیکلری گؤرولمکده‌‌دیر.

·        عرب الیفباسی بعضی رفورملار یاپیلاراق تورکجه‌یه داها اویغون بیر حالا گتیریلمیشدیر.

·        نازال /ن/ (ŋ) یئرینی نورمال /ن/یه بوراخمیشدیر.

·        جومله‌لرده نقطه، ویرگول اشاره‌لری ایشله‌دیلمیش، اسکیدن ایشلنن فارسجا تاملاما‌لار ان آز سویه‌یه دوشورولموشدور. اسکیدن /یـ/ حرفی ایله گؤستریلن‘é’ سسی اوچون /ئـ/ حرفی ایشلنمگه باشلامیش، آنجاق بعضا هر ایکیسینه ده (آلیشقانلیقدان اولسا گرک) راستلاماق مومکوندور.

·        درس کیتابلاریندا /ئـ/ حرفی‌نین ایشله‌دیلمه‌سینه اهمیت وئریلدیگی گؤرولمکده‌‌دیر.

·        عرب- فارس کؤکنلی کلمه‌لرین اوریژینال املاسی قورونموشدور.

·        /ؤ/ سسی اوچون کلمه باشیندا /ئو/، کلمه اورتاسیندا ایسه /ؤ/ حرفی سئچیلمیش و درس کیتابلاریندا اویغولانمیشدیر.

·        ج. پیشه‌وری‌نین یازیلاریندا گله‌جک زامان 3-جو شخص چوخلوغوندا /-ایک/ اکی یئرینه اسکیدن آذربایجان تورکجه‌سینده و گونوموز تورکیه تورکجه‌سینده ایشله‌دیلن /-ایز/ اکی‌نین ایشله‌دیلدیگینی گؤروروک: گؤره‌جگیز (آذربایجان قزئتی، سایی 6)؛ ائده‌جگیز (آذربایجان قزئتی، سایی 18).

آذربایجان میللی حکومتی دؤنمینده یالنیز کیتاب و قزئت دئییل، رسمی مکتوبلار و بلگه‌لر ده تورکجه یازیلمیشدیر. بورادا او دؤنم تورکجه‌سی‌نین باسین، یایین و رسمی مکتوب و بلگه‌لرده‌کی ایشله‌نیشینی گؤسترمک آماجی ایله بیر نئچه اؤرنک وئرمک ایسته‌ییریک:

بیرینجی اؤرنک:

... دیلیمیز خلقین یاراتدیغی داستانلار، ضرب‌المثللر، حکایه و ناغیللار واسطه‌سیله دونیانین ان بؤیوک دیللری ایله رقابت ائده بیلر؛ شاعرلریمیز، ادیب‌لریمیز بو دیل واسطه‌سیله اؤز احساساتلارینی و اؤز هنر و صنعتلرینی وجودا گتیریب خلقین نظرینی جلب ائده بیلرلر.

بیزیم وظیفه‌میز اونو گئنیشلندیرمک، اونو معاصر حالا سالماق، اونون گؤزللیکلرینی، اینجه‌لیکلرینی توز توپراق آراسیندان چیقاریب تمیز و عالی بیر ظرف ایچریسینده خلقه تقدیم ائتمکدن عبارتدیر (آذربایجان قزئتی، سایی 1).

ایکینجی اؤرنک:

بیر گون معلم شاگردلری شهردن کنارا گزمگه آپاردی. معلمین تاپشیریغی ایله شاگردلر مختلف جور داشلار ییغدیلار. معلم داشلارین برک-بوشلوغونو یوخلاتدیردی. داشلارین بعضیسی برک، بعضیسی بوش ایدی. داشلارین رنگینی سوروشدو. هره الینده‌کی داشین رنگینی دئدی. شاگردلر داشلارین مختلف رنگده اولدوقلارینی دا اؤیرندی. معلم شاگردلردن داشین نه‌یه لازیم اولدوغونو سوروشدو... (وطن دیلی، 3-جو صینیف درسلیگی).

اوچونجو اؤرنک:

آقای محمد باقر حسینی اشهری، خیابانی مدرسه‌سی‌نین معلمی،

بازرسی اداره‌سی‌نین وئردیگی گزارشه گؤره، سیز تدریس ایشیزی جدیتله باشا آپاریب کامل علاقه ایله انجام وظیفه ائدیرسیز. بونا گؤره وزارت سیزدن بو وسیله ایله قدردانلیق ائلیر.

آذربایجان معارف و اوقاف وزیری- بیریا

قایناقلار:

(1945). وطن دیلی درس کیتابی، 6-1-جی جیلد، تبریز.

(1945-1946). آذربایجان قزئتی مختلف ساییلار، تبریز.

(2003). آذری درگیسی، سایی 1، پاییز، تهران.

ابوتربیان، حسین (1987). مطبوعات ایران از شهریور 1320 تا 1326، اطلاعات یایینلاری، تهران.

اوزون، انور (2002). گونئی آذربایجان باسین تاریخی، تورک اوجاغی ترابزون شعبه‌سی یایینلاری، ترابزون.

بایرامزاده، ص. (1989). ایران حاکیم دایره‌لری‌نین جنوبی آذربایجان معاریفی و مدنیتی ساحه‌سینده‌کی سیاستی (1978-1947). جنوبی آذربایجان تاریخی مسئله‌لری، علم یایینلاری، باکی.

جلیلی، سعید (1996). دانشنامه مطبوعات آذربایجان، مهد آزادی یایینلاری، تبریز.

رحیملی، اکرم (2003). گونئی آذربایجاندا میلّی دموکراتیک حرکات (1946-1941)، MEQA یایینلاری، باکی.

روستمووا، س. (1993). آذربایجان دؤوری مطبوعاتی، آذربایجان علملر آکادمیسی یایینلاری، باکی.

طباطبایی، م.س. (1999). راهنمای مطبوعات ایران (1978-1925). مرکز مطالعات و تحقیقات رسانه‌ها، تهران.

فاوست، لوئیس (1994). ایران و جنگ سرد، چئویرن: کاوه بیات، مطالعات سیاسی و بین‌المللی یایینلاری، تهران.

گؤکداغ، آدسیز ب.؛ هیئت، محمدرضا (2004). ایران تورکلرینده کیملیک مسئله‌سی، بیلیگ درگیسی، سایی 84-51: 30، احمد یسوی اونیرسیته‌سی یایینلاری، آنکارا.

مجیدی، موسی (2003). تاریخچه و تحلیل روزنامه‌های آذربایجان (1380-1230). کتابخانه ملی جمهوری اسلامی ایران یایینلاری، تهران.

مرادی، علی (2003). از زندان رضا خان تا صدر فرقه دموکرات آذربایجان، اوحدی یایینلاری، تهران.

مصطفایف، ودادی (2000). جنوبی آذربایجان: میلّی شعور، مرتضوی مطبعه‌سی، کؤلن.

هیئت، جواد (2001). تاریخ زبان و لهجه‌های ترکی، پیکان یایینلاری، تهران.