اسکی یونانلی مۆتَفکیرلر سییاسی مسئله‌لری بحث ائدرکن اؤنلرینده، سییاستده‌ن ایقتیصادا، اینانجدان تحصیله تۆم اجتماعی حیاتی قورشایان (محاصره ائده‌ن) شهر دؤولتی دورارکَن، کلاسیک اسلام دۆشۆنرلرینین اؤنۆنده شرعی قانونلار و ایسلام دؤولتی دوروردو. دولاییسیلا ایسلام دۆنیاسیندا یاشایان مۆتَفکیرلرین، سییاسی استدلال‌لارینی اورتایا قویارکَن تمامن عقلانی فرضیه‌لرده‌ن حرکت ائتمه‌لری دۆشۆنۆله‌بیلمزدی. معمولن اونلار هم ایناجلاری گره‌یی هم ده فلسفه‌نی مشروعلاشدیرما قایغیسی ایله سییاسی مباحثه‌لره الهی بیر نظامی قاباقجادان قبول ائده‌ره‌ک باشلاییر، سونرا دا شرعی قانونلارین حاقلیلیغینی اثباتلاما چاباسینا دۆشۆردۆلر. شریعت ایچینده سیخیشان بیر سییاست آنلایشینی آشابیلمه‌یردیلر. بو قیسیر دؤنگۆنۆن (دور باطل) آشیلماسی اۆچۆن یا سئکولار بیر تاویر (تصمیم) ایله دین دؽشلاناجاق ایدی (کی بو او دؤنَم‌لرده نه مۆمکۆن نه ده آرزو ائدیلر بیر دوروم ایدی) یا دا دین ایله سییاست (۱۳-ۆنجۆ عصرین سونلاریندا ابن خلدون-نون یاپدیغی کیمی) فرقلی اولقولار (پدیده‌لر) اولاراق اله آلینیب یئنی سییاست نظرییه‌لرینه قاپی آرالاناجاق ایدی. ایسلام دۆنیاسیندا ایچ ایچه گئچمیش اولان دین و سییاست قوروملاری (نهادلاری) هر یول امتحان ائدیلره‌ک یئنیده‌ن اله آلینمالی ایدی. آنجاق هم دین هم ده سییاست قوروملارینین اورتاق دایاناغی اولان فلسفه بو گیریشیمین دؽشؽندا توتولابیلمزدی.

ایسلام دۆنیاسیندا فلسفه ایشله‌مه‌یه قالخان هر دۆشۆنر، اؤنجه فلسفه‌نین دوغاسی گره‌یی ایچینده یاشادیغی مدنیت و ده‌گرلر اورتامینی آنلاما و قاورامساللاشدیرما، سونرا دا اؤز فعالیتینی مشروعلاشدیرما یولوندا سییاست اولقوسو ایله حئسابلاشماق مجبوریتینده ایدی. زامانین باشات (غالب) مسئله‌سینین "عقل" ایله "وحی" آراسینداکی چاتیشمانی (تضادی) چؤزمک (حل ائتمک) اولدوغو دۆشۆنۆلرسه، فلسفه‌نین، دینین اؤزونو سییاست اولاراق سوندوغو (ارائه وئردیگی) ایسلام دۆنیاسینا، سییاستین هدایتینده گیرمیش اولماسی داها یاخشی آنلاشیلار.